فرش کاشان یکی از نامدارترین مکتبهای فرش شهری ایران است که با گره فارسی ظریف، دار ایستاده و رنگهای گیاهی شناخته میشود. پیشینهٔ آن به فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهم و فرشهای سفارشی دربار لهستان در ۱۶۰۱م میرسد و در اواخر دورهٔ قاجار با فرشهای موسوم به «محتشم» دوباره جان گرفت. مهارتهای سنتی فرشبافی کاشان در ۲۰۱۰م در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
- دار
- عمودی (ایستاده)
- نوع
- فرش دستباف شهری
- پرز
- پشم یا ابریشم
- گره
- فارسی (نامتقارن)
- تار و پود
- پنبه یا ابریشم
- ثبت یونسکو
- ۲۰۱۰م
- نام انگلیسی
- Kashan carpet
- دورههای شاخص
- صفوی، اواخر قاجار
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش کاشان در یک نگاه
کاشان، شهری در استان اصفهان، از پرآوازهترین مراکز فرشبافی ایران است و نامش هم با شاهکارهای ابریشمی صفوی و هم با فرشهای ظریف دورهٔ قاجار گره خورده است[۱][۲][۳]. فرش دستباف کاشان در شمار مهمترین مکتبهای فرش ایران قرار میگیرد و مهارتهای سنتی آن در ۲۰۱۰م در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است[۴]. امروز کاشان و آران و بیدگل قطب اصلی فرش ماشینی ایران نیز هستند و به گفتهٔ یک پژوهش، از حدود هزار واحد تولید فرش ماشینی کشور، ۷۵ درصد در استان اصفهان و بهویژه در همین دو شهر قرار دارد (نک. کاشان و آران و بیدگل)[۵].
پیشینه: شهر پارچهبافان
کاشان از دیرباز به پارچهبافی ممتاز، بهویژه بافتههای ابریشمی، مخمل و زری، شهره بوده است[۲]. این شهرت چنان است که انتساب بسیاری از فرشهای ابریشمی صفوی به کاشان بیش از هر چیز بر همین پیشینهٔ پارچهبافی تکیه دارد و نه بر سند مستقیم[۳][۲]. بنابراین در خواندن تاریخ فرش کاشان باید میان آنچه سند دارد و آنچه استنباط پژوهشگران است، تمایز گذاشت.
دورهٔ صفوی: عصر ابریشم
سه گروه فرش تمامابریشم
بریتانیکا سه دسته از فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهم را به کاشان نسبت میدهد: فرشهای بزرگ ترنجدار با صحنههای شکار؛ بیش از دوازده قالیچهٔ کوچک ابریشمی با زمینهٔ قرمز؛ و گلیمهای ابریشمی ظریف با نخ فلزی[۲]. نامدارترین نمونهٔ گروه نخست فرش شکارگاه وین است که در موزهٔ هنرهای کاربردی وین (MAK) نگهداری میشود؛ فرشی به ابعاد ۶۸۷ × ۳۳۱ سانتیمتر با پرز و تار و پود ابریشم و پود فلزی[۶]. موزهٔ متروپولیتن نیز فرش ابریشمی کاشانی از سدهٔ شانزدهم دارد که پرز، تار و پودش همه ابریشم است[۷]. در این فرشها نقشمایههای چینی مانند اژدها، سیمرغ و ابر در زبان تزئینی صفوی جذب شدهاند[۶][۷]. این گروه در مقالهٔ فرش ابریشمی کاشان و فرش لهستانی بیشتر شرح داده شده است.
فرش اردبیل و پرسش کاشان
فرش اردبیل با تاریخ ۹۴۶ق (۱۵۳۹–۴۰م) امضای «مقصود کاشانی» را دارد[۸]. این نسبت سبب شده که بسیاری، بهویژه در منابع فارسی، فرش را کار کاشان بدانند؛ اما محل بافت آن محل اختلاف است و موزهٔ لسآنجلس آن را «شاید تبریز» میداند[۹][۱۰]. نقش خود مقصود نیز روشن نیست و موزهٔ ویکتوریا و آلبرت او را مسئول تولید فرش میداند، نه لزوماً بافنده[۸][۱۰].
سفارش شاه لهستان
مستندترین سند فرشبافی صفوی در کاشان به سفارش سیگیسموند سوم واسا، پادشاه لهستان، بازمیگردد که در ۱۶۰۱م (۱۰۱۰ق) بهوسیلهٔ یک بازرگان ارمنی در کاشان فرش سفارش داد و فرشها در ۱۶۰۲م (۱۰۱۱ق) تحویل شد[۳][۱۱]. صورتحساب این سفارش حتی هزینهٔ بافت نشان سلطنتی را ثبت کرده است[۳]. فرشهای ابریشمی زربفت موسوم به «لهستانی» یا پولونز نیز «احتمالاً در اصفهان یا کاشان» بافته میشدند[۱۲][۲]. این فرشها با پرز ابریشم، رنگهای روشن و پاستلی و کاربرد گستردهٔ نخهای زر و سیم شناخته میشوند و در دورهٔ شاه عباس اول پرطرفدارترین کالای صادراتی فرش ایران بودند[۱۲][۱۳]. اروپاییان آنها را بیشتر روی میز میانداختند یا به دیوار میآویختند[۱۳].
از افول تا احیا
وضع فرش کاشان پس از صفویه محل اختلاف است. بریتانیکا از سدهٔ هفدهم تا نوزدهم تولید مستندی برای کاشان نمییابد[۲]. ایرانیکا دربارهٔ دورهٔ افشار و زند بهطور کلی میگوید بافت در مراکز سنتی ادامه یافت، هرچند کوچکتر و بیشتر برای بازار داخلی[۱۴]. در برابر، منابع محلی کاشان از تداوم بافت در این شهر در همین سدهها سخن میگویند؛ از این رو این دوره را باید دورهای کمسند و محل بحث دانست[۱۵][۲].
آنچه روشن است، احیای کاشان در اواخر سدهٔ نوزدهم است[۱۶]. این احیا در دل رونق بزرگ فرش ایران از دههٔ ۱۸۷۰م رخ داد که با گسترش دارها و صادرات همراه بود[۱۷]. نماد احیای کاشان فرشهای موسوم به محتشم و پشم نرم مرینوس وارداتی است که در بازار کاشان به «کرک منچستر» شهرت یافت[۱۶][۱۵]. نام «محتشم» به استادکاری کاشانی بازمیگردد که کاتالوگ ساتبیز او را «حاجی ملا محمدحسن محتشم» مینامد و دورهٔ فعالیتش را حدود ۱۸۴۰ تا ۱۸۸۵م میداند[۱۶]. اطلاعات مستند دربارهٔ زندگی او بسیار اندک است و آثار امضادار یا منسوب به کارگاهش نیز کمشمارند؛ از همین رو «محتشم» در بازار بیشتر نامی سبکی برای فرشهای کاشانِ اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم است[۱۶]. روایت مشهوری که آغاز احیا را به یک بازرگان پشم منچستر و همسرش نسبت میدهد، در نظر ساتبیز بیشتر افسانهای محلی است[۱۶].
پس از جنگ جهانی اول بخش بزرگتری از تولید ایران برای بازار آمریکا بافته شد و به گفتهٔ چیتسازیان، شرکتهای آمریکایی در این دوره فرشهایی پرزبلند با زمینهٔ یکرنگ سفارش میدادند[۱۷][۱۵].
ویژگیهای بافت فرش کاشان
پروندهٔ ثبت یونسکو ویژگیهای فنی فرشبافی سنتی کاشان را چنین برمیشمارد[۴]:
| ویژگی | فرش سنتی کاشان |
|---|---|
| گره | فارسی (نامتقارن)، با ظرافت چشمگیر[۴] |
| دار | عمودی و ایستاده؛ گره و پود با شانه کوبیده میشود[۴] |
| تار و پود | پنبه یا ابریشم[۴] |
| پرز | پشم یا ابریشم[۴] |
| رنگهای سنتی | روناس، پوست گردو، پوست انار، برگ مو[۴] |
یونسکو ظرافت گره فارسی را از نشانههای اصلی فرش کاشان میشمارد (دربارهٔ تفاوت گرهها نک. گره فارسی و گره ترکی)[۴]. رنگهای سنتی کاشان از منابع گیاهی به دست میآید که شرح آنها در مقالهٔ رنگرزی گیاهی آمده است[۴].
به گفتهٔ چیتسازیان، رجشمار رایج فرش کاشان در میانهٔ سدهٔ بیستم حدود ۴۰ رج در هر ۶٫۵ سانتیمتر بود و فرشهای ظریفتر را از کرک و ابریشم میبافتند[۱۵]. واژهٔ «کرک» در اصل به الیاف نرم زیرموی بز گفته میشود، اما در بازار کاشان پشم نرم مرینوس وارداتی را هم به همین نام میخواندند و این دو را نباید با هم یکی دانست[۱۵].
طرحها و نقشها
طرحهای رایج فرش کاشان در دورهٔ جدید، به گفتهٔ بریتانیکا، ترنجهای کشیده، گلوبوتههای گردان و تکرار گلدان و گلاند[۲]. قالب لچکترنج در فرشهای محتشم جایگاهی ویژه دارد و چیتسازیان ویژگی این طرح را حاشیهٔ پهن و بید مجنون سادهشده و هندسی در لچکها میداند[۱۵]. کاشان همراه با کرمان و تبریز از منابع اصلی فرشهای تصویری و جانمازیهای تزئینی نیز هست[۲].
جوشقان قالی، که در گذشته از توابع کاشان بود، سبکی هندسی و مستقل دارد که در آن خانههای لوزی با دستهگل یا بید مجنون پر میشوند[۱۵]. پیشینهٔ فرشبافی جوشقان به دورهٔ صفوی میرسد: هدیهٔ شاه طهماسب به شاهزاده بایزید عثمانی در ۹۶۱ق (۱۵۵۳–۵۴م) قالیهای جوشقان را هم در بر داشت و ابوالفضل علامی در آیین اکبری جوشقان را از مبدأهای قالیهای وارداتی به هند میشمارد[۳].
نقاشان و استادان
فرش کاشان با نام خاندانی از نقاشان پیوند دارد. صنیعالملک (ابوالحسن غفاری)، نقاشباشی دربار محمدشاه و ناصرالدینشاه، و برادرزادهاش کمالالملک (محمد غفاری) از خاندان غفاری کاشان بودند[۱۸]. کمالالملک در ۱۹۱۱م مدرسهٔ صنایع مستظرفه را بنیاد نهاد و به گفتهٔ چیتسازیان، در این مدرسه رشتهٔ قالیبافی نیز دایر کرد[۱۸][۱۵].
در میان نقشهکشان کاشان، چیتسازیان از چهرههایی چون سید رضا صانعی نام میبرد که کاغذ شطرنجی نقشه را در کاشان رواج داد و طرحهای تصویری و لچکترنج شاهعباسی کشید، و نیز میرزا علیاکبر و میرزا احمد نقاش، دو برادر قلمدانسازی که در دورهٔ ناصری به نقشهکشی قالی روی آوردند[۱۵]. او از میرزا نصرالله نقاشزاده، فرزند میرزا احمد، هم یاد میکند که طرح لچکترنج افشان کاشان را به او نسبت میدهند، و از آقا محمد دبیرالصنایع، تولیدکننده و طراح دورهٔ پهلوی که فرشهایش را با امضای «کاشان محمد دبیرالصنایع» عرضه میکرد[۱۵]. برادران افسری نیز از استادان فرشهای تصویری و چهرهبافی کاشان بودهاند[۱۵]. زندگینامهٔ بیشتر این استادان تنها در منابع محلی آمده و هنوز پژوهش مستقل گستردهای دربارهٔ آنها منتشر نشده است[۱۵].
کاشان امروز و ثبت یونسکو
در ۲۰۱۰م «مهارتهای سنتی فرشبافی در کاشان» در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد (نک. ثبت جهانی فرش در یونسکو)[۴]. بر پایهٔ ارقام پروندهٔ یونسکو در همان سال، حدود یکسوم ساکنان کاشان در فرشبافی کار میکردند و بیش از دوسوم بافندگان زن بودند[۴]. مهارت بافت از مادر و مادربزرگ به دختر میرسد و مردان طراحی، رنگرزی، پرداخت و ساخت دار و ابزار را میآموزند[۴].
پرسشهای پرتکرار
فرش کاشان چه ویژگیهایی دارد؟
فرش دستباف کاشان با گره فارسی (نامتقارن) و ظریف، روی دار ایستاده بافته میشود؛ تار و پودش پنبه یا ابریشم و پرزش پشم یا ابریشم است و به طرحهای ترنجدار و گلوبوتهٔ گردان شهرت دارد.
فرش محتشم کاشان چیست؟
«محتشم» نام استادکاری کاشانی در دورهٔ قاجار است و در بازار به فرشهای کاشانِ اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم گفته میشود که نماد احیای فرشبافی این شهرند.
آیا فرش اردبیل در کاشان بافته شده است؟
قطعی نیست. نام «مقصود کاشانی» در کتیبهٔ آن آمده، اما محل بافت محل اختلاف است و برخی موزهها تبریز را محتمل میدانند.
فرش ماشینی کاشان با فرش دستباف کاشان چه نسبتی دارد؟
کاشان و آران و بیدگل امروز از قطبهای فرش ماشینی ایران نیز هستند، اما فرش دستباف کاشان سنتی جداگانه با پیشینهای چندسدهای است.
منابع
- Wikipedia — Kashanمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩
- مقالهٔ پژوهشی، نشریات دانشگاه الزهرا (article 4995) — تاریخچه و روند شانههای فرش ماشینیمشاهده ↗ ↩
- MAK Wien — Jagdteppich (Vienna Hunting Carpet), T 8336مشاهده ↗ ↩
- The Met — Silk Kashan Carpetمشاهده ↗ ↩
- V&A — The Ardabil Carpetمشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Ardabil Carpets" (May H. Beattie, 1986)مشاهده ↗ ↩
- Grusiecki, T. "Sigismund III of Poland and Persian Carpets: The Pitfalls of Provenience" (Routledge, open access chapter)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Polonaise Carpet (50.190.2)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "Carpets from the Islamic World, 1600–1800"مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets x. Afsharid and Zand Periods" (Layla Diba, 1990)مشاهده ↗ ↩
- چیتسازیان، امیرحسین (1388). نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان. تهران: سروش. ↩
- Sotheby's — Rugs & Carpets sale L16872 (2016), lot 132, catalogue note on Mohtasham Kashanمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets xi. Qajar Period" (Annette Ittig, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Kamal-al-Molk"مشاهده ↗ ↩