فرش محتشم

محتشم کیست؟

«محتشم» نام استادکاری کاشانی در دورهٔ قاجار است که احیای فرش‌بافی کاشان در اواخر سدهٔ نوزدهم با نام او پیوند خورده است^[۱]. کاتالوگ حراج ساتبیز در ۲۰۱۶م او را «حاجی ملا محمدحسن محتشم» می‌نامد و دورهٔ فعالیتش را حدود ۱۸۴۰ تا ۱۸۸۵م می‌گذارد^[۱]. با این همه، به تصریح همین منبع، اطلاعات مستند دربارهٔ زندگی او بسیار اندک است^[۱].

گوناگونی نام

یکی از نشانه‌های کمبود سند دربارهٔ محتشم، ناهمسانی نام او در منابع است:

تا زمانی که سند دست‌اولی دربارهٔ او بررسی و منتشر نشود، بهتر است همهٔ این صورت‌ها را روایت‌هایی از یک نام دانست و از قطعی‌کردن یکی پرهیز کرد^[۱][۲].

فرش محتشم در بازار

در بازار جهانی فرش، «محتشم» بیش از آنکه به کارگاه یک فرد اشاره کند، نامی سبکی و تاریخی برای فرش‌های کاشانِ اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم است^[۱]. آثار امضادار یا منسوب به کارگاه خود محتشم اندک‌اند و بیشتر فرش‌هایی که با این نام عرضه می‌شوند، فرش‌های کاشانیِ هم‌دوره‌اند^[۱]. با توجه به همین کمبود سند، نسبت‌دادن این فرش‌ها به «اواخر سدهٔ نوزدهم» و دورهٔ ناصری دقیق‌تر از تعیین سالی مشخص برای آغاز آن‌هاست^[۱].

زمینهٔ تاریخی: احیای قاجاری

پیدایش فرش‌های محتشم بخشی از رونق بزرگ فرش ایران در دورهٔ قاجار است. از دههٔ ۱۸۷۰م شمار دارها و صادرات فرش در ایران به‌شدت افزایش یافت و سرمایهٔ آن در آغاز بیشتر داخلی بود^[۴]. در کاشان، به گفتهٔ بریتانیکا، از سدهٔ هفدهم تا نوزدهم تولید مستندی ثبت نشده است، هرچند منابع محلی از تداوم بافت سخن می‌گویند^[۵][۲]. بنابراین فرش‌های محتشم نماد بازگشت کاشان به صحنهٔ فرش‌بافی فاخر پس از یک دورهٔ کم‌سند به شمار می‌روند^[۱].

روایت‌های آغاز

روایت پشم منچستر

مشهورترین روایت را سیسیل ادواردز، مدیر کارگاه‌های یک شرکت فرش بریتانیایی در همدان و از نویسندگان پرآوازهٔ فرش ایران^[۶]، نقل کرده است: بازرگانی کاشانی که پشم مرینوس ماشین‌ریس از منچستر وارد می‌کرد، نتوانست کالایش را بفروشد و آن را به همسرش سپرد که پیش‌تر در اراک قالی می‌بافت؛ به روایت ادواردز، احیای فرش‌بافی کاشان از همین‌جا آغاز شد^[۱]. ساتبیز زمان این رویداد را حدود ۱۸۹۰م می‌گذارد، اما کل داستان را بیشتر افسانه‌ای محلی می‌داند، زیرا احیای یک هنر گسترده با ابتکار یک بازرگان باورپذیر نیست^[۱].

روایت قالیچهٔ ابریشمی

روایت دیگری که چیت‌سازیان از نراقی نقل می‌کند، می‌گوید محتشم نخستین قالیچهٔ ابریشمی خود را به ناصرالدین‌شاه پیشکش کرد و سپس با محمدتقی پشتی‌باف شریک شد^[۲]. این روایت با روایت ادواردز ناسازگار است، زیرا یکی آغاز کار را با ابریشم و دیگری با پشم مرینوس می‌داند، و هیچ‌کدام تأیید مستقل ندارند^[۲][۱].

ویژگی‌های فرش محتشم

مواد

نماد فرش‌های کاشانِ حدود ۱۸۹۰ تا ۱۹۱۰م، پشم نرم مرینوس ماشین‌ریس وارداتی از انگلستان است که در بازار کاشان «کرک» یا «کرک منچستر» خوانده می‌شد^[۱][۲]. باید توجه داشت که «کرک» در اصل به الیاف نرم زیرموی بز گفته می‌شود و پشم مرینوس منچستر تنها در زبان بازار کاشان به این نام خوانده شده است^[۲]. دربارهٔ الیاف فرش دستباف، مقالهٔ مواد اولیهٔ فرش دستباف را ببینید.

طرح

به گفتهٔ چیت‌سازیان، فرش‌های محتشم بیشتر در قالب لچک‌ترنج بافته می‌شدند، حاشیه‌ای پهن داشتند و در لچک‌هایشان نقش بید مجنون به شکلی ساده‌شده و هندسی دیده می‌شد^[۲]. طرح‌های کاشان در این دوره به‌طور کلی ترنج‌های کشیده و گل‌وبوته‌های گردان را ترجیح می‌دادند^[۵].

خطاهای رایج

• جای محتشم در سدهٔ چهاردهم خورشیدی: مقالهٔ جلوهٔ هنر نام محتشم را در فهرست نام‌آوران فرش کاشان در «قرن اخیر» آورده است، اما فعالیت او (حدود ۱۸۴۰–۱۸۸۵م) پیش از آغاز سدهٔ چهاردهم خورشیدی بوده است (نک. فرش معاصر و جنبش نوآوری)^[۳][۱].
• تاریخ دقیق آغاز: سال‌هایی مانند «۱۸۸۸» برای آغاز فرش‌های محتشم یا پشم منچستر به روایتی تکیه دارند که خود محل تردید است؛ تعبیر «اواخر سدهٔ نوزدهم» دقیق‌تر است^[۱].
• همهٔ فرش‌های محتشم کار یک نفرند: چنین نیست؛ «محتشم» در بازار بیشتر نام یک سبک و دوره است^[۱].

محتشم، با همهٔ ابهام‌های زندگی‌اش، جایگاهی کلیدی در تاریخ فرش ایران دارد، زیرا نامش با دوره‌ای پیوند خورده که فرش کاشان پس از سده‌ها کم‌سندی بار دیگر به بازار جهانی بازگشت^[۱].