فرش ماشینی کفپوش نساجی خابداری است که به جای دست بافنده، با ماشین بافندگی یا ماشین تافتینگ ساخته میشود. در فرش ماشینیِ بافتهشده، نخ خاب هنگام بافت میان چله و پودِ زمینه گیر میافتد و برخلاف قالی دستباف، گره واقعی زده نمیشود. کیفیت فرش ماشینی در بازار ایران بیشتر با دو عدد «شانه» و «تراکم» و جنس نخ خاب سنجیده میشود و کانون اصلی تولید آن در ایران کاشان و آرانوبیدگل است.
- نام انگلیسی
- Machine-made carpet
- روشهای بافت
- روبهرو، ویلتون و بروکسل، اکسمینستر
- الیاف رایج خاب
- اکریلیک، پلیپروپیلن، پلیاستر، پشم، ویسکوز، نایلون
- الیاف رایج زمینه
- پنبه، جوت، پلیاستر، پلیپروپیلن
- خانوادههای اصلی
- بافتهشده، تافتینگی، نمدی سوزنی
- قطب تولید در ایران
- کاشان و آرانوبیدگل
- ظریفترین شانهٔ تجاری
- ۱۵۰۰ دندانه در متر (۲۰۱۸م)
- معیار کیفیت در بازار ایران
- شانه، تراکم و جنس نخ خاب
- بخش
- فرش ماشینی
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش ماشینی چیست؟
فرش ماشینی به کفپوش نساجیای گفته میشود که با ماشین تولید میشود. کفپوشهای نساجی ماشینی سه خانوادهٔ اصلی دارند: فرشهای بافتهشده (ویلتون، روبهرو و اکسمینستر)، فرشهای تافتینگی و کفپوشهای نمدی سوزنی؛ فرش تختِ بیخاب هم گونهای فرعی به شمار میآید.[۱]
تفاوت بنیادی این خانوادهها در شیوهٔ نشستن خاب است. در فرش بافتهشده، نخ خاب در همان لحظهٔ بافت میان چله و پودِ پارچهٔ زمینه گیر میافتد؛ اما در تافتینگ، سوزنها نخ خاب را در یک زیرهٔ ازپیشآماده فرو میکنند و پرزها بعداً با لاتکس محکم میشوند.[۱] هر فرش خابدار از دو لایه تشکیل میشود: پارچهٔ زمینه (چله و پود) و لایهٔ خاب که پرزهای ایستادهاش روی زمینه قرار دارند؛ جزئیات این لایهها در مقالهٔ ساختار فرش ماشینی آمده است.[۲]
در سطح جهانی، تافتینگ روش غالب تولید کفپوش نساجی است: در آمریکا بیش از ۹۰ درصد تولید فرش تافتینگی است، در حالی که این سهم در ۱۹۵۰م حدود ۱۰ درصد بود.[۳] اما در میان فرشهای «بافتهشده»، بهویژه قالیچهها و فرشهای ابعادی، روش روبهرو رایجترین روش است.[۱][۲]
تفاوت فرش ماشینی با فرش دستباف
مهمترین تفاوت این است که فرش ماشینی گره واقعی ندارد.[۴] در فرش بافتهشده هر پرز به شکل V یا U دور پودها میپیچد و میان آنها گیر میافتد.[۱][۲] با این حال، در زبان بازار ایران برای شمردن پرزهای فرش ماشینی هم واژهٔ «گره» به کار میرود.[۵] نشانههای دیگری که به تشخیص کمک میکنند:
- پشت فرش: پشت فرش دستباف نقش را با گرههایی نشان میدهد که اندکی ناهموارند؛ نظم کامل پشت فرش ماشینی حاصل کشش کنترلشدهٔ نخ است.[۴] البته ساختارهای «دستبافنما» پشت فرش ماشینی را بدون چلهٔ پیدا و شبیه قالی دستباف میکنند.[۲]
- لبهها: کنارهها و دو سر فرش ماشینی کاملاً صاف و منظم است، اما در فرش دستباف اندکی نامنظم است.[۴]
- بدنه: اگر فرش را میان انگشتان بفشارید، فرش ماشینی بیشتر فشرده میشود و فرش دستباف «بدنهٔ» بیشتری دارد.[۴]
- شستوشو: آب از پشت توریمانند فرش دستباف عبور میکند، اما از پشت آهارخورده یا لاتکسی فرش ماشینی نه؛ لاتکس با گذشت زمان سخت و شکننده هم میشود.[۴]
- ارزش در طول زمان: فرش دستبافِ خوب به طور کلی ارزش خود را بهتر از فرش ماشینی حفظ میکند، هرچند این به معنای تضمین سود سرمایهگذاری نیست.[۴]
برای روشهای عملی و جزئیتر، مقالهٔ تشخیص فرش دستباف از ماشینی را ببینید.
روشهای اصلی بافت فرش ماشینی
چهار روش اصلی تولید فرش ماشینی را میتوان چنین مقایسه کرد:
| روش | اصل کار | خاب مرده | کاربرد شاخص |
|---|---|---|---|
| روبهرو | دو فرش همزمان روی هم بافته میشوند و تیغه خاب میان آنها را میبُرد[۲] | در ماشینهای امروزی نیمی در فرش رو و نیمی در فرش زیر درگیر میشود[۲] | قالیچه و فرش ابعادی[۲] |
| ویلتون و بروکسل (سیمی) | حلقههای خاب روی سیم ساخته میشوند؛ سیم تیغهدار آنها را میبُرد[۱] | دارد[۱] | فرش سرتاسری مسکونی و قراردادی[۲] |
| اکسمینستر | پرزهای بریده ردیفبهردیف در زمینه جا داده میشوند[۱] | ندارد[۱] | هتل، کشتی تفریحی و کازینو[۲] |
| تافتینگ | سوزنها نخ را در زیرهٔ آماده فرو میکنند[۱] | — | بیشتر کفپوشهای سرتاسری[۳] |
بافت روبهرو
در بافت روبهرو دو پارچهٔ زمینه روی هم بافته میشوند و نخ خاب آنها را به هم میدوزد؛ سپس خاب از وسط بریده میشود و دو فرش «رو» و «زیر» به دست میآید.[۲] محدودهٔ تراکم شانه در این روش در ۲۰۰۹م از ۱۶۰ تا ۵۰۰ یا ۷۰۰ دندانه در متر بود و بعدها شانههای ۱۰۰۰، ۱۲۰۰ و ۱۵۰۰ دندانه هم عرضه شد.[۲][۶]
ویلتون و بروکسل
در بافت ویلتون حلقههای خاب روی سیمهای فلزی شکل میگیرند. اگر سر سیم تیغه داشته باشد، هنگام بیرونکشیدن، حلقهها بریده میشوند و فرش ویلتون به دست میآید؛ اگر نداشته باشد حلقهها میمانند و فرش بروکسل ساخته میشود.[۱]
اکسمینستر
ویژگی بافت اکسمینستر این است که تنها خاب موجود در فرش همان خابِ دیدهشونده است و خاب مرده ندارد.[۱] نوشته و لوگو هم در این روش بهآسانی بافته میشود.[۲]
تافتینگ
فرش تافتینگ از مکانیزهشدن رودوزی «کندلویک» در دالتونِ ایالت جورجیا پدید آمد و نخستین ماشین آن در دههٔ ۱۹۳۰م ساخته شد.[۳][۱]
ژاکارد: مغز نقشآفرین ماشین
ژاکارد دستگاهی است که تکتک نخها را برای ساختن نقش انتخاب میکند. ضمیمهٔ کارتدار ژوزفماری ژاکارد در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م معرفی شد[۷] و ژاکارد الکترونیکی امروز به جای کارت پانچ، مستقیم فایل طرح را میخواند.[۱]
شانه و تراکم؛ زبان کیفیت در بازار ایران
در عرف بازار ایران، «شانه» تعداد گره (پرز) در یک متر عرض فرش است؛ فرش ۷۰۰ شانه یعنی ۷۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر. «تراکم» تعداد پود در یک متر طول فرش است و چون در بافت رایج هر ردیف پرز سه پود دارد، ۱۰۰۰ ردیف پرز برابر «تراکم ۳۰۰۰» میشود.[۵] از دید فنی هم تراکم شانه تعداد دندانه در یک متر شانهٔ ماشین است و در هر ردیف خاب، از هر دندانه یک پرز بافته میشود.[۲]
حاصلضرب شانه در تراکم، «تعداد نقطه» در متر مربع است، نه تعداد گره؛ تعداد واقعی پرز از تقسیم تراکم بر تعداد پودهای هر ردیف و ضرب آن در شانه به دست میآید.[۲][۵] برای مثال، فرش ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ حدود ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ نقطه دارد، اما در بافت سهپودی تعداد پرز آن حدود ۱٬۴۴۰٬۰۰۰ در متر مربع است. توضیح کامل و جدول مقایسه در مقالهٔ شانه و تراکم آمده است.
شانهها در دو دههٔ اخیر بهسرعت ظریفتر شدهاند. در ۲۰۰۹م بیشتر فرشهای بافتهشدهٔ جهان ۳۲۰ دندانه در متر داشتند و سهم کیفیتهای ۵۰۰ تا ۷۰۰ دندانه، بهویژه در اروپا و ایران، رو به افزایش بود.[۲] در ۲۰۱۸م ماشینهایی با شانهٔ ۱۵۰۰ دندانه در متر و تا حدود ۵ میلیون نقطه در متر مربع عرضه شدند.[۶][۸]
الیاف و نخهای فرش ماشینی
الیاف رایج خاب فرش ماشینی پشم، نایلون، پلیپروپیلن، پلیاستر، اکریلیک و ویسکوز است و برای زمینه (چله و پود) بیشتر پنبه، جوت، پلیاستر و پلیپروپیلن به کار میرود.[۹][۲] پلیپروپیلن تنها لیفی است که هم در خاب و هم در زمینه بهگستردگی استفاده میشود.[۹]
| لیف خاب | نقاط قوت | محدودیتها |
|---|---|---|
| اکریلیک | کشسانی، رنگرزی آسان، حجم، مقاومت در برابر پرزدهی و ثبات رنگ خوب در برابر نور[۹] | چقرمگی نایلون را ندارد[۹] |
| پلیپروپیلن | سبکترین لیف فرش؛ رنگ آن در مذاب ایجاد میشود و ثبات بسیار خوبی دارد[۹][۱] | بازگشتپذیری ضعیف؛ در خاب بریدهٔ بلندتر از حدود ۵ میلیمتر ظاهرش زود افت میکند[۱] |
| پلیاستر | مقاومت سایشی خوب و تثبیت خوب تاب، مناسب خاب بلند[۱] | رنگرزی دشوار و اغلب تحت فشار[۱] |
| پشم | دیرسوز، پنهانکردن خوب آلودگی و بازگشت خوب پس از شستوشو[۱] | مقاومت سایشی نسبتاً کم؛ مخلوط رایج پشم/نایلون ۸۰/۲۰ است[۱] |
| ویسکوز («بامبو») | جذب رطوبت بالا[۱۰] | افت محسوس استحکام در حالت تر[۱۰] |
در کیفیتهای ۱۵۰۰ شانه، رایجترین نخ خاب اکریلیک است و پلیاستر و ویسکوزِ موسوم به بامبو هم به کار میروند.[۶] «بامبو»ی نساجی که به روش شیمیایی از خمیر بامبو ساخته شود در واقع ریون یا ویسکوز است و باید با همین نام برچسب بخورد.[۱۱] دربارهٔ نگرانیهای سلامت هم باید دانست که آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در ۲۰۲۴م «مونومر» اکریلونیتریل را سرطانزای انسانی شناخت؛ مواجهه با آن عمدتاً شغلی و از راه دود سیگار است و این حکم دربارهٔ خود الیاف یا فرش اکریلیک نیست.[۱۲]
از نخ تا فرش: مراحل تولید
کارخانهٔ فرشبافی سه بخش دارد: مقدمات، بافندگی و تکمیل.[۲] بخش مقدمات شامل طراحی رایانهای، چلهپیچی و بوبینپیچی است و در فرشبافی چله بیشتر به روش مستقیم پیچیده میشود تا غلتکها سفت و با کشش یکسان باشند.[۲] نخ خابِ فرشهای خاب بریده باید پیش از بافت تثبیت حرارتی شود و امروز روشهای پیوسته بر اتوکلاو غلبه دارند.[۱۳]
در بخش تکمیل، لایهٔ نازکی از چسب شفاف به پشت فرش زده میشود و تراش سر پرزها سطح خاب را یکنواخت میکند؛ سپس سردوزی، ریشهزنی، بستهبندی و برچسبزنی انجام میشود.[۲] در ساختار هزینهٔ فرش بافتهشده، مواد اولیه ۷۰ تا ۸۵ درصد، دستمزد ۸ تا ۱۲ درصد، استهلاک ماشین ۶ تا ۸ درصد و انرژی ۲ تا ۳ درصد را تشکیل میدهد.[۲] شرح کامل این زنجیره در مقالهٔ مراحل تولید فرش ماشینی آمده است.
فرش ماشینی در ایران
به نقل از یک مقالهٔ پژوهشی، تولید فرش ماشینی در ایران در ۱۳۵۱ با شرکت مخمل و ابریشم کاشان آغاز شد و در اواخر ۱۳۵۲ فرش ۳۵۰ شانهٔ «راوند» به تولید انبوه رسید؛ این تاریخها تنها یک منبع مستقل دارند.[۱۴] شرکت پلیاکریل ایران در ۱۳۵۳ به صورت سرمایهگذاری مشترک دوپونت و گروه توسعهٔ صنعتی بهشهر ثبت شد و نخستین الیاف اکریلیک ساخت ایران را در شهریور ۱۳۵۷ در اصفهان تولید کرد.[۱۵]
همان مقاله شمار واحدهای تولید فرش ماشینی کشور را حدود ۱۰۰۰ واحد میداند که ۷۵ درصد آن در استان اصفهان و بهویژه در کاشان و آرانوبیدگل است.[۱۴] کاشان به تولید فرش، ابریشم و دیگر منسوجات شناخته میشود[۱۶] و فرش از محصولات صنعتی اصلی آرانوبیدگل است که به افغانستان، پاکستان، عراق و دیگر همسایگان صادر میشود.[۱۷]
نکتههای کلیدی برای خرید
- عدد شانه را با کیفیت یکی نگیرید. شانه و تراکم ظرافت نقش را نشان میدهند؛ حاصلضرب آنها تعداد نقطه است نه تعداد گره.[۵][۲] چون مواد اولیه بخش عمدهٔ هزینهٔ تولید است، جنس و کیفیت نخ خاب به اندازهٔ شانه اهمیت دارد.[۲]
- جنس خاب را متناسب با کاربرد انتخاب کنید. خاب بریدهٔ بلندِ پلیپروپیلن در محل پررفتوآمد زود میخوابد، ولی در فرش حلقهٔ کوتاه و متراکم مشکلی ندارد.[۱]
- برچسب را دقیق بخوانید. نخ «بامبو» در واقع ویسکوز است[۱۱] و ویسکوز در حالت خیس استحکامش را تا حد زیادی از دست میدهد.[۱۰]
- عیوب بافت را بشناسید. در طراحی نادرست، دو رنگ در مرزها درهم میآمیزند («ترکیب مرز») یا دو نخ همزمان پشت فرش حلقه میسازند («نقطهٔ دوبل»).[۲]
- به استانداردها توجه کنید. از ۲۰۰۷م فرشهایی که در اتحادیهٔ اروپا فروخته میشوند باید الزامات استاندارد EN 14041 و نشان CE را داشته باشند[۱] و شمارش پرز در واحد سطح با استاندارد ISO 1763:2020 انجام میشود.[۱۸]
راهنمای گامبهگام انتخاب، در مقالهٔ راهنمای خرید فرش ماشینی آمده است.
پرسشهای پرتکرار
آیا فرش ماشینی گره دارد؟
نه. در فرش ماشینی گره واقعی زده نمیشود و هر پرز به شکل V یا U میان پودهای زمینه گیر میافتد. واژهٔ «گره» در بازار فقط برای شمردن پرزها به کار میرود.
فرش ۱۲۰۰ شانه یعنی چه؟
در عرف بازار یعنی در هر متر عرض فرش ۱۲۰۰ پرز کنار هم قرار دارد؛ یعنی ۱۲۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر. شانهٔ بالاتر نقش ظریفتری میدهد، ولی بهتنهایی کیفیت نخ و دوام را نشان نمیدهد.
بهترین نخ برای فرش ماشینی کدام است؟
بهترینِ مطلق وجود ندارد. اکریلیک نرم و خوشرنگ است و در شانههای بالا رایج است، پلیپروپیلن سبک و ارزان است ولی در خاب بریدهٔ بلند زود میخوابد، و پشم دیرسوز و بازگشتپذیر است ولی مقاومت سایشی کمتری دارد.
فرق فرش ماشینی با موکت چیست؟
موکت معمولاً کفپوش سرتاسری تافتینگی است که نخ خاب آن با سوزن در یک زیرهٔ آماده فرو میرود و با لاتکس محکم میشود؛ اما در فرش ماشینی بافتهشده، خاب هنگام بافت میان چله و پود زمینه گیر میافتد.
آیا فرش ماشینی را میتوان مثل فرش دستباف شست؟
با احتیاط بیشتر. پشت فرش ماشینی لایهٔ آهار یا لاتکس دارد و آب مثل فرش دستباف از آن عبور نمیکند؛ لاتکس هم با گذشت زمان سخت و شکننده میشود.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Carpet and Rug Institute — History of Carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- خبرگزاری مهر — راهنمای خرید فرش ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ شانه کاشان از کارخانه (۱۳۹۸)مشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Joseph-Marie Jacquardمشاهده ↗ ↩
- Indian Textile Magazine — Van de Wiele's new high density carpet weaving machines (2018)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- CAMEO — Viscose rayonمشاهده ↗ ↩
- SGS SafeGuardS 063/22 — US FTC fines companies for false labeling on so-called bamboo textilesمشاهده ↗ ↩
- IARC Press Release No. 352 (July 2024) — talc and acrylonitrileمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۹ — W. Carr & H. Dong, *Developments in the thermal processing of carpets* (ص ۲۹۱–۳۱۰)مشاهده ↗ ↩
- مقالهٔ پژوهشی، نشریات دانشگاه الزهرا (article 4995) — تاریخچه و روند شانههای فرش ماشینیمشاهده ↗ ↩
- Hagley Museum & Library — Polyacryl Iran Corporation recordsمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Kashanمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Aran va Bidgolمشاهده ↗ ↩
- ISO 1763:2020 (معرفی استاندارد) — Textile floor coverings: determination of number of tufts and/or loopsمشاهده ↗ ↩