در ۲۰۱۰م دو عنصر «مهارتهای سنتی فرشبافی در فارس» و «مهارتهای سنتی فرشبافی در کاشان» در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد. آنچه ثبت شده، خود فرشها نیست، بلکه دانش و مهارتی است که نسل به نسل منتقل میشود: بافندگی عشایری زنان فارس روی دار افقی، و بافت شهری ظریف کاشان با گره فارسی روی دار ایستاده.
- نشست
- پنجمین نشست کمیتهٔ بیندولتی (5.COM)
- کشور
- ایران
- فهرست
- فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت
- سال ثبت
- ۲۰۱۰م
- نام انگلیسی
- Traditional skills of carpet weaving in Fars / in Kashan
- شمار عناصر فرش
- دو عنصر (فارس و کاشان)
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
ثبت جهانی فرش ایران در یک نگاه
در ۲۰۱۰م یونسکو دو عنصر از فرشبافی ایران را در «فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت» ثبت کرد: «Traditional skills of carpet weaving in Fars» و «Traditional skills of carpet weaving in Kashan»[۱][۲]. این ثبت در پنجمین نشست کمیتهٔ بیندولتی حفاظت از میراث ناملموس انجام شد[۱][۲][۳]. برای شناخت جایگاه این رویداد در سیر تاریخی، مقالهٔ تاریخچهٔ فرش ایران را ببینید.
میراث ناملموس یعنی چه؟
نکتهٔ مهم این ثبت آن است که موضوعش «مهارت» است، نه شیء[۱][۲]. در میراث ناملموس آنچه حفاظت میشود دانش، فن و شیوهٔ انتقال آن از نسلی به نسل دیگر است؛ از همین رو هر دو پرونده بر نقش خانواده، بهویژه مادران و دختران، در آموزش بافندگی تأکید دارند[۱][۲]. بنابراین تعبیر رایج «ثبت جهانی فرش ایران» دقیق نیست و بهتر است گفته شود «ثبت جهانی مهارتهای سنتی فرشبافی فارس و کاشان».
مهارتهای سنتی فرشبافی در فارس
پروندهٔ یونسکو فرشبافان فارس، در جنوب غربی ایران، را از برجستهترین فرشبافان ایران میشمارد[۲]. ویژگیهای اصلی این عنصر چنین است:
- بافندگی عشایری: زنان بافنده صحنههایی از زندگی کوچنشینی خود را به فرش میآورند[۲]. (نیز نک. فرش قشقایی)
- تقسیم کار: مردان پشم را بهطور فصلی میچینند و دار افقی را که قابی روی زمین است میسازند؛ زنان پشم را میریسند، طرح و رنگ را برمیگزینند و میبافند[۲].
- رنگهای طبیعی: روناس، نیل، برگ کاهو، پوست گردو، دم گیلاس و پوست انار از رنگمایههای سنتی این منطقهاند[۲].
- طرح ذهنی: بافندگان بدون نقشهٔ ازپیشآماده کار میکنند و به گفتهٔ پرونده، هیچ بافندهای دو فرش با طرح یکسان نمیبافد[۲].
- انتقال مهارت: آموزش شفاهی و عملی و درون خانواده است؛ مادران به دختران و پدران به پسران نقشهای مربوط به هر یک را میآموزند[۲].
مهارتهای سنتی فرشبافی در کاشان
پروندهٔ دوم به کاشان میپردازد؛ شهری که به تعبیر یونسکو دیرزمانی کانون فرشهای ظریف بوده است[۱]. ویژگیهای این عنصر:
- جایگاه اجتماعی: بر پایهٔ پروندهٔ ۲۰۱۰م، تقریباً از هر سه ساکن کاشان یک نفر در فرشبافی کار میکرد و بیش از دوسوم فرشبافان زن بودند[۱]. (نیز نک. زنان قالیباف)
- طرح: بافت با نقشهای آغاز میشود که از میان سبکهای شناختهشده برگزیده میشود و نقشمایههایی مانند گل، برگ، شاخه، جانوران و صحنههای تاریخی دارد[۱].
- دار و مواد: بافت روی دار ایستاده انجام میشود؛ تار و پود پنبه یا ابریشم است و پرز از پشم یا ابریشم[۱].
- گره فارسی: پرز با گره فارسی (نامتقارن) به تار گره میخورد، با یک رج پود محکم میشود و با شانه کوبیده میشود؛ یونسکو ظرافت این گره را در کاشان «نمونه» میخواند و یادآوری میکند که پشت فرش کاشان گرههایی ریز و یکنواخت دارد[۱].
- رنگهای طبیعی: ریشهٔ روناس، پوست گردو، پوست انار و برگ مو[۱].
- انتقال مهارت: دختران فن بافت را به شیوهٔ شاگردی زیر نظر مادر و مادربزرگ میآموزند و مردان نیز طراحی، رنگرزی، پرداخت (قیچیزدن)، ساخت دار و ساخت ابزار را به همین شیوه یاد میگیرند[۱].
مقایسهٔ دو پرونده
| ویژگی | فارس | کاشان |
|---|---|---|
| نوع بافندگی | عشایری[۲] | شهری[۱] |
| دار | افقی، روی زمین[۲] | ایستاده (دار)[۱] |
| طرح | ذهنی، بدون نقشه؛ هر فرش یکتا[۲] | برگرفته از سبکهای تثبیتشده[۱] |
| مواد پرز | پشم[۲] | پشم یا ابریشم[۱] |
| رنگها | روناس، نیل، برگ کاهو، پوست گردو، دم گیلاس، پوست انار[۲] | روناس، پوست گردو، پوست انار، برگ مو[۱] |
| نقش زنان | ریسندگی، طرح، رنگ و بافت[۲] | بیش از دوسوم بافندگان[۱] |
در هر دو پرونده رنگرزی با مواد طبیعی و آموزش خانوادگی بخشی جداییناپذیر از میراث ثبتشده است[۱][۲].
اهمیت و پیامدها
ثبت در فهرست معرف یونسکو به معنای شناختهشدن این مهارتها بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس بشریت است؛ میراثی که به گفتهٔ هر دو پرونده، زندگیاش به انتقال خانوادگی و شاگردی وابسته است[۱][۲]. برای پژوهشگران نیز متن این پروندهها منبعی کوتاه اما رسمی دربارهٔ فنون، مواد و ساختار اجتماعی فرشبافی در این دو منطقه است.
یک نکتهٔ کتابشناختی نیز شایان ذکر است: برخی منابع فارسی مهم دربارهٔ فرش کاشان، مانند کتاب «نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان» (۱۳۸۸)، پیش از این ثبت منتشر شدهاند و طبعاً به آن اشارهای ندارند[۴].
پرسشهای پرتکرار
فرش ایران در چه سالی در یونسکو ثبت شد؟
در ۲۰۱۰م، در پنجمین نشست کمیتهٔ بیندولتی میراث ناملموس، دو عنصر مهارتهای سنتی فرشبافی در فارس و در کاشان ثبت شدند.
آیا خود فرش ایرانی در یونسکو ثبت جهانی شده است؟
آنچه ثبت شده «مهارتهای سنتی فرشبافی» در دو منطقه است، یعنی دانش و فنونی که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود، نه یک فرش یا همهٔ فرشهای ایران.
تفاوت پروندهٔ فارس و کاشان چیست؟
پروندهٔ فارس بر بافندگی عشایری با دار افقی و طرحهای ذهنی تکیه دارد و پروندهٔ کاشان بر بافت شهری با گره فارسی ظریف روی دار ایستاده و طرحهای برگرفته از سبکهای شناختهشده.