فرش اردبیل نام یک جفت فرش ترنجدار صفوی است که کتیبهاش تاریخ ۹۴۶ق (۱۵۳۹–۴۰م) و نام «مقصود کاشانی» را دارد و برای بقعهٔ شیخ صفیالدین در اردبیل سفارش داده شد. فرش بزرگتر، با طول حدود ۱۰٫۴ متر، در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن است و جفت کوچکترش در موزهٔ هنر شهرستان لسآنجلس (لاکما). محل بافت آن، کاشان یا تبریز یا جای دیگر، هنوز محل بحث پژوهشگران است.
- مقصد
- بقعهٔ شیخ صفیالدین، اردبیل
- ساختار
- پرز پشم در ۱۰ رنگ روی تار و پود ابریشم، گره نامتقارن
- تاریخ کتیبه
- ۹۴۶ق (۱۵۳۹–۴۰م)
- تراکم (لندن)
- حدود ۵۳۰۰ گره در ۱۰ سانتیمتر مربع
- محل نگهداری
- V&A لندن و LACMA لسآنجلس
- نام انگلیسی
- Ardabil Carpet
- سفارشدهنده
- شاه طهماسب اول (به روایت موزهها)
- ابعاد فرش لندن
- حدود ۱۰۴۴ × ۵۳۰ سانتیمتر
- ابعاد فرش لسآنجلس
- حدود ۷۱۹ × ۴۰۰ سانتیمتر
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش اردبیل چیست؟
فرش اردبیل در واقع نام دو فرش است: یک جفت فرش ترنجدار صفوی که یکی در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت (V&A) لندن و دیگری در موزهٔ هنر شهرستان لسآنجلس (LACMA) نگهداری میشود[۱][۲]. هر دو برای مجموعهٔ آرامگاهی شیخ صفیالدین اردبیلی، نیای دودمان صفوی، ساخته شدند و نامشان را از همین شهر گرفتهاند[۱]. کتیبهٔ فرش تاریخ ۹۴۶ق (۱۵۳۹–۴۰م) را دارد و آن را در شمار کهنترین فرشهای تاریخدار جهان قرار میدهد[۱][۳]. فرش اردبیل از نامدارترین یادگارهای فرشبافی درباری صفوی است.
ساختار و ویژگیهای فنی
فرش لندن پرزی پشمی در ده رنگ دارد که روی تار و پود ابریشم سفید گره خورده است[۱]. گره آن نامتقارن است، یعنی همان گرهای که در ایران «فارسی» نامیده میشود (نک. گره فارسی و گره ترکی)[۱]. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت تراکم آن را بهطور میانگین حدود ۵۳۰۰ گره در هر ۱۰ سانتیمتر مربع، برابر با حدود ۳۴۰ گره در اینچ مربع، اعلام میکند[۱].
| ویژگی | فرش لندن (V&A) | فرش لسآنجلس (LACMA) |
|---|---|---|
| طول | ۱۰۳۱ تا ۱۰۴۴ سانتیمتر[۱] | حدود ۷۱۹ سانتیمتر[۲] |
| عرض | ۵۳۰ تا ۵۳۵٫۵ سانتیمتر[۱] | حدود ۴۰۰ سانتیمتر[۲] |
| ابعاد به روایت ایرانیکا | ۱۰٫۵۱ × ۵٫۳۵ متر[۳] | ۷٫۲۸ × ۴٫۱۱ متر[۳] |
| تراکم در اینچ مربع | حدود ۳۴۰ (ایرانیکا: ۲۹۷ تا ۳۲۴)[۱][۳] | ۳۸۰ تا ۴۲۰ (ایرانیکا)[۳] |
| وضعیت | کاملتر؛ حاشیه با تکههایی از جفتش ترمیم شده[۱] | کوچکتر و آسیبدیدهتر؛ حاشیهٔ بیرونی نو[۲][۳] |
فرش لسآنجلس حدود ۱۵٫۵ میلیون گره دارد[۲]. کوچکی آن بیشتر نتیجهٔ آسیب و ترمیم است: به گفتهٔ لاکما، حاشیههای بیرونی و بخشی از زمینهٔ پایینی این فرش برای ترمیم جفت لندنی جدا شد و بعدها حاشیهٔ بیرونی تازهای برایش بافتند[۱][۲].
در برخی منابع قدیمی و کتابهای فارسی ابعاد فرش لندن ۱۱٫۳۸ × ۵٫۳۴ متر آمده است؛ اما اندازهگیریهای موزه طول آن را حدود ۱۰٫۳ تا ۱۰٫۴ متر نشان میدهد[۱][۳].
طرح و نقش
طرح فرش بر یک ترنج مرکزی ستارهایشکل در زمینهای سرمهای استوار است که سرترنجهایی از پیرامون آن بیرون زدهاند[۲]. از بالا و پایین ترنج دو قندیل (چراغ آویز) آویخته شده است؛ لاکما این دو چراغ را از عناصر شاخص طرح میشمارد و بهویژه در توصیف فرش به آنها اشاره میکند[۲]. در چهار گوشهٔ زمینه، ربعترنجهایی تکرار شده که ترکیب کلی را به الگوی آشنای لچکترنج نزدیک میکند[۲].
این طرح با زبان تزئینی کتابآرایی صفوی همخانواده است. در دورهٔ صفوی طرح فرشهای درباری از کارگاه نگارگری و تذهیب دربار میآمد و همان ترنجها و گلوبوتهها را در جلد و سرلوح کتابها هم میتوان دید[۴].
کتیبه و تاریخ
در یک سر فرش لندن کتیبهای دیده میشود که از دو بخش تشکیل شده است[۱][۳]. بخش نخست بیتی از حافظ است:
جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در حوالهگاهی نیست
مضمون بیت این است که گوینده در همهٔ جهان جز درگاه معشوق پناهی ندارد و سرش را جز بر آن آستان نمینهد[۱][۲]. بخش دوم امضای سازنده است: «عمل بندهٔ درگاه مقصود کاشانی» و پس از آن تاریخ ۹۴۶[۱][۳].
خوانش تاریخ نیز داستانی دارد. نخستین خوانشی که ادوارد استبینگ در سدهٔ نوزدهم منتشر کرد، رقم را ۹۴۲ق (۱۵۳۵م) میخواند؛ رابرت اسکلتون در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت بعدها آن را به ۹۴۶ق اصلاح کرد[۳]. با این حال تاریخ قدیمی ۹۴۲ هنوز در برخی منابع دیده میشود[۱][۳].
مقصود کاشانی: نقشی نامعلوم
نام «مقصود کاشانی» تنها سرنخ کتیبه دربارهٔ سازندهٔ فرش است، اما نقش او روشن نیست[۱][۳]. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت او را فردی میداند که «مسئول تولید» فرش بوده است[۱]. ایرانیکا گزینههای گوناگونی را برمیشمارد که پژوهشگران برای او پیشنهاد کردهاند: یکی از درباریان، واقف فرش، طراح، یا سرپرست بافندگان[۳]. بنابراین این باور رایج که مقصود «بافندهٔ» فرش بوده، قطعی نیست[۱][۳]. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت عبارت «بندهٔ درگاه» را «خدمتگزار دربار» ترجمه کرده است، اما این عبارت بهتنهایی جایگاه دقیق او را روشن نمیکند[۱].
محل بافت: کاشان یا تبریز؟
محل بافت فرش اردبیل یکی از بحثهای دیرپای تاریخ فرش است و هنوز پاسخ قطعی ندارد[۲][۳][۵].
- دیدگاه کاشان: این دیدگاه بیشتر از نسبت «کاشانی» در نام مقصود استنباط شده و در منابع فارسی رواج بیشتری دارد؛ شهرت کاشان در بافندگی ابریشم نیز به آن دامن زده است (نیز نک. فرش کاشان)[۳][۵].
- دیدگاه تبریز: لاکما محل بافت را «ایران، شاید تبریز» مینویسد و موریس دیماند، مورخ فرش در موزهٔ متروپولیتن، کارگاهی در تبریز را پیشنهاد کرده است[۲][۳]. تبریز در آن زمان پایتخت صفویان بود و کارگاه هنری دربار در آن فعالیت داشت (نک. فرش تبریز)[۴][۶].
- دیدگاههای دیگر: مشهد و خود اردبیل نیز در میان پژوهشگران مطرح شدهاند[۳].
دو استدلال رایج در منابع فارسی به سود کاشان با شواهد امروزی سازگار نیست. نخست اینکه گفتهاند طهماسب «مدتها پیش از ۱۵۳۹م» پایتخت را از تبریز به قزوین برده بود؛ اما انتقال پایتخت به قزوین پس از ۱۵۵۵م رخ داد و یورشهای عثمانی به تبریز در ۱۵۳۴، ۱۵۳۸ و ۱۵۴۳م بود[۴][۶]. دوم اینکه گفتهاند گره نامتقارن در مناطق ترکزبان به کار نمیرفت؛ ولی فرش چلسی که با گره نامتقارن بافته شده، از سوی موزهٔ ویکتوریا و آلبرت «شاید تبریز» دانسته میشود، پس نوع گره بهتنهایی محل بافت یک فرش صفوی را تعیین نمیکند[۷]. نتیجهٔ منصفانه این است که کاشان و تبریز هر دو دیدگاههایی جدیاند و هیچکدام اثبات نشده است.
مقصد فرش: بقعهٔ شیخ صفی
به روایت موزهٔ ویکتوریا و آلبرت، فرش به سفارش شاه طهماسب برای بقعهٔ شیخ صفیالدین در اردبیل ساخته شد[۱]. لاکما احتمال میدهد که فرشها برای «جنتسرا»، بنای گنبددار بزرگ همین مجموعه، ساخته شده باشند[۲]. ایرانیکا نیز به پیشنهاد دیگری اشاره میکند که بر پایهٔ آن فرشها در اصل از حرم امام رضا در مشهد به اردبیل برده شدهاند[۵]. این پیشنهاد اقلیت است، اما نشان میدهد حتی پیشینهٔ مکانی فرش هم کاملاً روشن نیست.
از اردبیل تا لندن و لسآنجلس
در ۱۸۸۸م شرکت زیگلر، تجارتخانهای در منچستر که در ایران نمایندگی داشت، فرش را از بقعهٔ اردبیل خرید (دربارهٔ این شرکت نک. فرش در دورهٔ قاجار)[۱]. فرش پیش از فروش بهشدت ترمیم شد و بخشهایی از جفت دوم برای ترمیم حاشیهٔ فرش اصلی به کار رفت[۱]. زیگلر در ۱۸۹۲م فرش را به شرکت Vincent Robinson & Co. در لندن فروخت[۱]. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت در ۱۸۹۳م آن را به ۱۷۵۰ پوند خرید و ویلیام موریس، طراح نامدار انگلیسی، از حامیان این خرید بود و ۲۰ پوند در آن سهم داشت[۱].
فرش دوم مسیری طولانیتر پیمود. این فرش از راه مجموعهداران و دلالانی چون یرکیز (۱۸۹۲م)، دلامار و دووین گذشت و سرانجام جی. پل گتی آن را در ۱۹۵۳م به موزهٔ لسآنجلس اهدا کرد[۲][۳].
امروز فرش لندن در تالار جمیل (اتاق ۴۲) موزهٔ ویکتوریا و آلبرت به نمایش درآمده است و برای حفظ رنگهایش تنها هر نیم ساعت و به مدت ده دقیقه روشن میشود[۱].
خطاهای رایج دربارهٔ فرش اردبیل
| ادعای رایج | اطلاعات درست |
|---|---|
| ابعاد ۱۱٫۳۸ × ۵٫۳۴ متر | حدود ۱۰٫۴۴ × ۵٫۳ متر[۱] |
| تاریخ ۹۴۲ق (۱۵۳۵م) | ۹۴۶ق (۱۵۳۹–۴۰م)، پس از اصلاح خوانش[۳] |
| بافت در «سال سیزدهم سلطنت طهماسب» | سلطنت طهماسب از ۱۵۲۴م آغاز شد، پس ۱۵۳۹–۴۰م حدود سال شانزدهم پادشاهی او بود[۶] |
| مقصود کاشانی بافندهٔ فرش بود | نقش او نامعلوم است؛ V&A او را مسئول تولید میداند[۱][۳] |
| «همهٔ کارشناسان» آن را کاشانی میدانند | محل بافت محل اختلاف است؛ لاکما «شاید تبریز» مینویسد[۲][۳] |
فرش اردبیل با همهٔ این پرسشهای گشوده، یکی از مستندترین شاهکارهای تاریخ فرش ایران است؛ اثری که هم تاریخ دارد، هم امضا، و هم مسیر رسیدنش به موزهها روشن است[۱][۳].
پرسشهای پرتکرار
فرش اردبیل الان کجاست؟
فرش بزرگتر در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشود و جفت کوچکتر آن در موزهٔ هنر شهرستان لسآنجلس (LACMA) است که جی. پل گتی در ۱۹۵۳م اهدا کرد.
فرش اردبیل در کجا بافته شده است؟
محل بافت قطعی نیست. نام «مقصود کاشانی» در کتیبه برخی را به کاشان رهنمون کرده، لاکما «شاید تبریز» را پیشنهاد میکند و مشهد و اردبیل نیز مطرح شدهاند.
ابعاد فرش اردبیل چقدر است؟
فرش لندن در میانه حدود ۱۰۴۴ سانتیمتر طول و ۵۳۰ تا ۵۳۵ سانتیمتر عرض دارد. فرش لسآنجلس کوچکتر است و حدود ۷٫۱۹ × ۴٫۰۰ متر است.
روی کتیبهٔ فرش اردبیل چه نوشته شده است؟
بیتی از حافظ با این مضمون که گوینده جز آستان معشوق پناهی در جهان ندارد، و پس از آن عبارت «عمل بندهٔ درگاه مقصود کاشانی» و تاریخ ۹۴۶.
فرش اردبیل چگونه به انگلستان رسید؟
شرکت زیگلر در ۱۸۸۸م آن را از بقعهٔ اردبیل خرید و در ۱۸۹۲م به شرکت وینسنت رابینسون در لندن فروخت؛ موزهٔ ویکتوریا و آلبرت در ۱۸۹۳م آن را به ۱۷۵۰ پوند خرید.
منابع
- V&A — The Ardabil Carpetمشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Ardabil Carpets" (May H. Beattie, 1986)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "The Art of the Safavids before 1600"مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tahmasp Iمشاهده ↗ ↩
- V&A — The Chelsea Carpet (589-1890)مشاهده ↗ ↩