راهنمای بیطرف خرید فرش ماشینی و دستباف، تشخیص اصالت، عیوب، نگهداری و شستشو.
برای تشخیص فرش دستباف از ماشینی، مطمئنترین نشانهها در پشت فرش و لبههای آن است: فرش دستباف گرهدار پشت بیچسب با گرههای اندکی ناهموار دارد، ریشهاش ادامهٔ تارهاست و شیرازهاش با پیچاندن نخ دور تارهای کناری ساخته میشود. در فرش ماشینی نخ پرز گره واقعی ندارد، پشت فرش آهار یا چسب میخورد و ریشه جداگانه به دو سر فرش دوخته میشود. فرش هندتافت (دستیتافتینگ) با اینکه با دست زده میشود، گرهدار نیست و پشت آن لایهٔ چسبیدهٔ پارچه و لاتکس دارد. هیچ نشانهای بهتنهایی قطعی نیست و بهتر است چند نشانه با هم سنجیده شوند.
در خرید فرش دستباف، ارزش فرش را مجموعهای از عوامل تعیین میکند: جنس پرز و بنیاد، تراکم گره (رج)، کیفیت و ثبات رنگ، اجرای طرح، اندازه، منطقهٔ بافت و سلامت ساختار. رج بالا بهتنهایی نشانهٔ فرش بهتر نیست و ابرش ملایم یا ناهمواری اندک در پشت فرش هم عیب شمرده نمیشود. فرش دستبافِ خوب معمولاً ارزش خود را بهتر از فرش ماشینی نگه میدارد، اما هیچ منبع معتبری آن را سرمایهگذاری با سود تضمینشده یا کالایی «ضدآلرژی» نمیداند. این راهنما معیارها را بیطرفانه مرور میکند و چکلیستی برای بازدید پیش از خرید ارائه میدهد.
برای خرید فرش ماشینی باید چند معیار را با هم سنجید: شانه و تراکم (ظرافت نقش و تعداد پرز)، جنس نخ خاب، کیفیت پشت و تکمیل، ثبات رنگ، صافی و ابعاد، و تناسب فرش با محل استفاده. شانهٔ بالاتر نقش ظریفتری میدهد، ولی بهتنهایی کیفیت را تضمین نمیکند؛ نوع و مقدار نخ خاب بیشترین سهم را در قیمت دارد، چون مواد اولیه ۷۰ تا ۸۵ درصد هزینهٔ تولید را تشکیل میدهند. این راهنما بیطرفانه معیارها را توضیح میدهد و فهرستی برای وارسی پیش از خرید پیشنهاد میکند.
عیوب فرش دستباف را میتوان در چهار گروه دید: عیوب شکل و ابعاد (مانند کجی و موج)، عیوب بافت (مانند گره لنگ، گره جفتی، درز و تراکم نامنظم)، عیوب رنگ (مانند ابرش ناخواسته، رنگدوانی و نقاشی روی فرش) و آسیبهای پس از بافت (مانند بیدخوردگی و کپک). همهٔ بینظمیها عیب نیستند؛ ناهمواری اندک در پشت فرش و ابرش ملایم در فرش روستایی و عشایری از ویژگیهای دستبافیاند. شناخت این مرز به خریدار کمک میکند نه ویژگی طبیعی را عیب بداند و نه عیب واقعی را نادیده بگیرد.
نگهداری درست فرش بر چند اصل ساده استوار است: جاروبرقی منظم برای برداشتن گردوغبار ساینده، پاککردن فوری لکه با روش «جذب کن، نمال»، چرخاندن فرش برای پخش یکنواخت ساییدگی و نور، پیشگیری از بید و کپک، و شستشوی تخصصی دورهای. فرش ماشینی و دستباف در ساختار پشت و الیاف با هم فرق دارند و این تفاوتها در شستوشو و خشککردن اهمیت پیدا میکند.