همهچیز دربارهٔ فرش ماشینی: روشهای بافت، شانه و تراکم، نخ و الیاف، مراحل تولید، تکمیل و عیوب.
«شانه» در فرش ماشینی تعداد پرز (در زبان بازار «گره») در یک متر عرض فرش است و «تراکم» تعداد پود در یک متر طول آن. فرش ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ یعنی ۱۲۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر عرض و ۳۶۰۰ پود در هر متر طول. حاصلضرب این دو عدد تعداد «نقطه»های طرح در متر مربع است، نه تعداد گره؛ برای یافتن تعداد واقعی پرز باید تراکم را بر تعداد پودهای هر ردیف تقسیم کرد.
فرش ماشینی کفپوش نساجی خابداری است که به جای دست بافنده، با ماشین بافندگی یا ماشین تافتینگ ساخته میشود. در فرش ماشینیِ بافتهشده، نخ خاب هنگام بافت میان چله و پودِ زمینه گیر میافتد و برخلاف قالی دستباف، گره واقعی زده نمیشود. کیفیت فرش ماشینی در بازار ایران بیشتر با دو عدد «شانه» و «تراکم» و جنس نخ خاب سنجیده میشود و کانون اصلی تولید آن در ایران کاشان و آرانوبیدگل است.
تولید فرش ماشینی در کارخانه سه بخش اصلی دارد: مقدمات، بافندگی و تکمیل. در بخش مقدمات طرح به فایل قابلبافت تبدیل و نخهای چله و خاب آماده میشوند؛ در بافندگی، ماشینهای روبهرو دو فرش را همزمان میبافند و از هم جدا میکنند؛ و در تکمیل، پشت فرش آهار میخورد، سطح خاب تراش داده میشود و فرش پس از سردوزی و ریشهزنی بستهبندی میشود. پیش از همهٔ اینها، نخ خاب باید ریسیده یا رشتهسازی و در بیشتر موارد با حرارت تثبیت شود.
اکسمینستر (آکسمینستر) روشی از بافت فرش است که در آن پرزهای بریده ردیفبهردیف وارد پارچهٔ زمینه میشوند و تنها خاب فرش همان خاب دیدهشونده است؛ یعنی برخلاف ویلتون، خاب مرده ندارد. این ویژگی امکان بافت طرحهای پررنگ، نوشته و لوگو را فراهم میکند. گونهٔ غالب امروزی آن اکسمینستر گیرهای-ژاکاردی است و کاربرد سنتیاش فرش هتلها، کشتیهای تفریحی و کازینوهاست.
بافت روبهرو (رویهبهرویه) روشی است که در آن دو فرش همزمان روی هم بافته میشوند: دو پارچهٔ زمینه با نخ خاب به هم دوخته میشوند و تیغهای رفتوبرگشتی خاب را از وسط میبُرد تا فرش «رو» و فرش «زیر» به دست آید. این روش رایجترین روش تولید فرشهای بافتهشده، بهویژه قالیچهها و فرشهای ابعادی است و شانههای ۷۰۰ تا ۱۵۰۰ بازار با همین روش بافته میشوند.
ویلتون روشی از بافت فرش است که در آن نخ خاب مانند چله بافته میشود و هر جا طرح لازم داشته باشد از سطح زمینه بالا میآید. در بافت سیمیِ کلاسیک، حلقههای خاب روی سیمهای فلزی ساخته میشوند: اگر سر سیم تیغه داشته باشد خاب بریده و فرش «ویلتون» به دست میآید و اگر نداشته باشد حلقهها میمانند و فرش «بروکسل» ساخته میشود. ویلتون سیمی امروز بیشتر برای فرش سرتاسری مرغوب مسکونی و قراردادی به کار میرود.
پشم فرشی پشمی درشت با قطر بیش از ۳۳ میکرون، فردار و اغلب مغزدار است که در فرش ماشینی به عنوان نخ خاب به کار میرود. پشم دیر آتش میگیرد، آلودگی را خوب پنهان میکند و پس از شستوشو به حالت اول برمیگردد، اما مقاومت سایشیاش نسبتاً کم است و به همین دلیل اغلب با حدود ۲۰ درصد نایلون مخلوط میشود. نیوزیلند بزرگترین تأمینکنندهٔ پشم فرشی جهان است.
تکمیل فرش ماشینی مجموعه عملیاتی است که پس از بافت روی فرش خام انجام میشود تا فرش پایدار، یکنواخت و آمادهٔ فروش شود. در فرش بافتهشده دو دستگاه اصلی این بخش پشتآهارزن، که لایهٔ نازکی چسب به پشت فرش میزند، و تراش (شیرینگ)، که سر پرزها را همسطح میکند، هستند. پس از آن لبهها سردوزی، ریشه متصل و فرش بستهبندی و برچسبزنی میشود.
ژاکارد دستگاهی است که روی ماشین بافندگی نصب میشود و تکتک نخها را جداگانه انتخاب میکند تا نقش مورد نظر در پارچه یا فرش پدید آید. ضمیمهٔ کارتدار ژاکارد را ژوزفماری ژاکارد فرانسوی در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م معرفی کرد و فرش بروکسل نخستین فرشی بود که با آن بافته شد. ژاکارد الکترونیکی امروز به جای کارتهای سوراخدار، فایل رایانهای طرح را میخواند و در همهٔ روشهای بافت فرش ماشینی، از روبهرو تا اکسمینستر، نقش را میسازد.
فرش ماشینی خابدار از دو لایه ساخته میشود: پارچهٔ زمینه که از چله و پود بافته شده، و لایهٔ خاب که پرزهای ایستادهاش روی زمینه قرار دارند. در فرش بافتهشده هر پرز به شکل V یا U دور پودها گیر میافتد و گره واقعی ندارد. تعداد پودِ هر ردیف پرز، نوع خاب و شیوهٔ مهار خاب مرده، ساختار و کیفیت نهایی فرش را تعیین میکنند.
عیوب فرش ماشینی از چهار منشأ اصلی میآیند: طراحی و نقشه، کشش و تنظیم ماشین بافت، آمادهسازی و تثبیت حرارتی نخ، و ویژگیهای خود لیف. برخی عیوب مانند ترکیب مرز، نقطهٔ دوبل یا موجدار شدن در همان کارخانه قابل پیشگیریاند و برخی دیگر مانند خوابیدگی پرز پلیپروپیلن یا ریزش الیاف در طول استفاده آشکار میشوند. خریدار با پهنکردن فرش روی زمین صاف، نگاهکردن به پشت و سطح آن زیر نور کافی و لمس پرزها میتواند بسیاری از این عیوب را ببیند.
فرش تافتینگ کفپوشی است که در آن ردیفی از سوزنها نخ خاب را در یک زیرهٔ ازپیشآماده فرو میکنند و حلقه میسازند؛ سپس پرزها با لایهٔ لاتکس محکم میشوند. این روش از مکانیزهشدن رودوزی «کندلویک» در آمریکا پدید آمد و امروز روش غالب تولید کفپوش نساجی است؛ به طوری که بیش از ۹۰ درصد فرش آمریکا تافتینگی است. فرش تافتینگ بافته نمیشود و ثبات ابعادی آن به لایههای پشت فرش وابسته است.
مواد اولیهٔ اصلی فرش دستباف ایرانی پشم، پنبه و ابریشم است: پشم بیش از همه برای پرز و گاه برای تار و پود، پنبه معمولاً برای تار و پود، و ابریشم در فرشهای ممتاز برای پرز یا بنیاد. کیفیت پشم از کرکِ نرم بره تا پشم دباغیِ جداشده از پوست دام کشتهشده متفاوت است و ابریشم واقعی را باید از «ابریشم مصنوعی» مانند ویسکوز تشخیص داد.
نخ اکریلیک از الیاف مصنوعیای ساخته میشود که دستکم ۸۵ درصد وزنشان اکریلونیتریل است و یکی از نخهای رایج خاب در فرش ماشینی به شمار میآید. این لیف حجیم، کشسان و خوشرنگ است و ثبات رنگ خوبی در برابر نور دارد، اما چقرمگی نایلون را ندارد. برخلاف شایعهای رایج، مدرکی دربارهٔ ممنوعیت فرش اکریلیک در اروپا یا آمریکا یافت نشده و طبقهبندی سرطانزایی سال ۲۰۲۴ به مونومر اکریلونیتریل مربوط است، نه به الیاف یا فرش.
پلیاستر پرمصرفترین لیف جهان است و در فرش بیشتر در خابهای بلند و نرم به کار میرود، چون تاب را خوب نگه میدارد و مقاومت سایشی خوبی دارد. ویسکوز لیفی سلولزی و بازسازیشده است که جذب رطوبت بالایی دارد، اما در حالت خیس استحکامش بهشدت کم میشود. آنچه در بازار «نخ بامبو» نامیده میشود معمولاً همان ویسکوز ساختهشده از خمیر بامبوست.
پلیپروپیلن سبکترین لیف فرش است و تنها لیفی است که هم در خاب و هم در زمینهٔ فرش بهطور گسترده به کار میرود. رنگ آن در مذاب و پیش از رشتهسازی ایجاد میشود، به همین دلیل ثبات رنگ بسیار خوبی دارد. نخ پلیپروپیلن به صورت BCF، هیتست و فریز در فرش ماشینی مصرف میشود؛ ارزان و سبک است، اما بازگشتپذیری ضعیفی دارد و به گرما و نور فرابنفش حساس است.