نقشهٔ فرش و خانوادههای طرح ایرانی: لچکترنج، ماهیدرهم، بتهجقه، افشان و …
طرحهای فرش ایرانی را میتوان در چند خانوادهٔ بزرگ دستهبندی کرد: طرحهای ترنجدار مانند لچکترنج و چندترنجی، طرحهای تکرارشونده یا افشان مانند هراتی و شاهعباسی، طرحهای قاببندیشده مانند خشتی، و طرحهای روایی مانند شکارگاه و تصویری. هر خانواده با نقشمایههایی چون اسلیمی، بتهجقه، گلدان و درخت ترکیب میشود و هر منطقه برداشت خود را از آن دارد. برخلاف تصور رایج، همهٔ فرشهای ایرانی لچکترنج نیستند و نام طرح بهتنهایی قیمت فرش را تعیین نمیکند.
بته یا بتهجقه نقشمایهای برگمانند با نوک خمیده است که در غرب با نامهایی مانند «گلابی» یا «اشک» شناخته میشود. این نقش در فرش ایرانی هم به صورت تکرارشونده در سراسر متن و هم درون ترنج به کار میرود و در فرشهای سنه و ساروق در کنار نقش هراتی دیده میشود. بته یک نقشمایه است، نه یک ترکیببندی کامل، و نام آن بهتنهایی چیزی دربارهٔ کیفیت یا قیمت فرش نمیگوید.
لچکترنج شناختهشدهترین ترکیببندی فرش ایرانی است: ترنجی در مرکز متن و یکچهارمِ همان ترنج، یعنی «لچک»، در هر یک از چهار گوشه. نمونههای درخشان این ترکیب از فرشهای درباری صفوی مانند فرش اردبیل به جا مانده و هر منطقه، از تبریز و کاشان تا هریس و سنه، برداشت خود را از آن دارد. با این همه، لچکترنج تنها یکی از خانوادههای طرح فرش ایرانی است و طرحهایی مانند ماهی یا شکارگاه زیرمجموعهٔ آن نیستند.
ماهی درهم یا «هراتی» یکی از پرکاربردترین طرحهای تکرارشوندهٔ فرش ایرانی است. واحد آن گلی ستارهای درون لوزی است که نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل در پیرامون دارد، و تکرار این واحد در سراسر متن نقشی پیوسته میسازد. طرح هراتی در بیجار، سنه، بخشایش و ساروق هم در متن و هم درون ترنج دیده میشود و در همهٔ سطوح کیفی، از فرش ساده تا فرشهای مرغوب، بافته میشود.
نقشهٔ فرش طرح رنگی فرش روی کاغذ شطرنجی است که هر خانهٔ آن نمایندهٔ یک گره است و رنگ خانه رنگ همان گره را نشان میدهد. طرح نخست به صورت طرح اولیه کشیده و سپس با ابعاد دقیق روی کاغذ شطرنجی پیاده میشود و بافنده ردیفبهردیف از روی آن میبافد. در کنار نقشهٔ کاغذی، «واگیره» یعنی نمونهٔ بافتهشدهٔ بخشی از طرح هم به کار میرود، و بافندگان عشایری طرحهای سنتی را اغلب بینقشه و از حافظه میبافند.