فرشهای ابریشمی کاشان گروهی از فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهماند که فرش شکارگاه وین نامدارترین آنهاست، و فرشهای لهستانی یا «پولونز» فرشهای ابریشمی زربفت سدهٔ هفدهم با رنگهای روشناند. موزهٔ متروپولیتن محل بافت پولونزها را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» میداند و نام «لهستانی» از یک خطای سدهٔ نوزدهم در شناسایی نشان خانوادگی آمده است. سفارش سیگیسموند سوم، پادشاه لهستان، در ۱۶۰۱م به کاشان سندی کمنظیر از این تجارت است.
- دوره
- سدهٔ ۱۶ و ۱۷م (صفوی)
- مواد
- پرز ابریشم؛ در پولونزها نخ زر و سیم
- سند شاخص
- سفارش سیگیسموند سوم، ۱۶۰۱م (۱۰۱۰ق)
- محل بافت
- کاشان؛ پولونزها احتمالاً اصفهان یا کاشان
- نام انگلیسی
- Silk Kashan and Polonaise carpets
- نمونهٔ شاخص
- فرش شکارگاه وین (MAK)
- شمار پولونزهای بازمانده
- بیش از ۳۰۰ (متروپولیتن)
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
دو گروه، یک سنت ابریشمی
در دورهٔ صفوی دو گروه از فرشهای ابریشمی ایران در موزههای جهان پرآوازه شدند: فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهم که به کاشان نسبت داده میشوند، و فرشهای ابریشمی زربفت سدهٔ هفدهم که به «لهستانی» یا «پولونز» شهرت یافتهاند[۱][۲]. پیوند هر دو گروه با کاشان بیش از هر چیز بر شهرت دیرین این شهر در بافندگی ابریشم تکیه دارد[۳][۱]. این مقاله هر دو گروه را در بستر فرشبافی صفوی بررسی میکند.
فرشهای تمامابریشم کاشان
بریتانیکا سه دسته فرش تمامابریشم سدهٔ شانزدهم را به کاشان نسبت میدهد: فرشهای بزرگ ترنجدار با صحنهٔ شکار، بیش از دوازده قالیچهٔ کوچک ابریشمی با زمینهٔ قرمز، و گلیمهای ابریشمی ظریف با نخ فلزی[۱]. موزهٔ متروپولیتن نیز فرش ابریشمی کاشانی از سدهٔ شانزدهم دارد که پرز، تار و پودش همه ابریشم است[۴]. در این فرشها نقشمایههایی با ریشهٔ چینی، مانند اژدها، سیمرغ، ابر و گل صدتومانی، در زبان تزئینی صفوی جذب شدهاند[۵][۴].
فرش شکارگاه وین
نامدارترین فرش این گروه، فرش شکارگاه وین است که در موزهٔ هنرهای کاربردی وین (MAK) با شمارهٔ T 8336 نگهداری میشود[۵].
| ویژگی | فرش شکارگاه وین |
|---|---|
| محل و تاریخ (به روایت MAK) | کاشان، نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۶م[۵] |
| ابعاد | ۶۸۷ × ۳۳۱ سانتیمتر[۵] |
| مواد | پرز و تار و پود ابریشم، با پود فلزی[۵] |
| گره | نامتقارن[۵] |
ایرانیکا تاریخ این فرش را از حدود ۱۵۴۰م تا شاید پایان همان سده میگذارد و سبک پیکرههایش را همانند نسخههای مصور دربار شاه طهماسب میداند[۳]. طراح فرش ناشناس است و موزهٔ وین او را احتمالاً یکی از نقاشان دربار طهماسب میداند؛ انتساب طرح به سلطان محمد، نگارگر نامدار صفوی، یکی از دیدگاههاست و اجماعی بر آن نیست[۵].
برخی کتابها فرش شکارگاه وین را «تنها قالی تمامابریشم» جهان خواندهاند؛ این سخن درست نیست، زیرا گروه کاملی از فرشهای ابریشمی کاشان، از جمله نمونهٔ متروپولیتن، تمامابریشماند[۴][۱].
فرشهای لهستانی (پولونز)
فرشهای پولونز با پرز ابریشم، رنگهای روشن و پاستلی و کاربرد گستردهٔ نخهای زر و سیم شناخته میشوند[۲][۶]. در یکی از نمونههای متروپولیتن (شمارهٔ 50.190.2) تار و پود پنبهای است و پرز و بخشی از پودها ابریشم، همراه با نخ فلزی[۲]. این فرشها در دورهٔ شاه عباس اول پرطرفدارترین کالای صادراتی فرش ایران بودند[۶].
بسیاری از پولونزها نشان خانوادههای سفارشدهندهٔ اروپایی را بر خود دارند؛ برخی را سفیران ایرانی بهعنوان هدیه به دربارهای اروپا بردند و برخی را اروپاییان در ایران سفارش دادند[۲][۶]. اروپاییان این فرشهای گرانبها را بیشتر روی میز میانداختند یا به دیوار میآویختند تا اینکه روی زمین پهن کنند[۶].
چرا «لهستانی»؟
نام «پولونز» هیچ ربطی به محل بافت ندارد. در سدهٔ نوزدهم، نشانی خانوادگی بر یکی از این فرشها بهاشتباه نشان لهستانی تشخیص داده شد و از آن پس کل گروه را «لهستانی» خواندند[۳][۲]. خود فرشها ساخت ایراناند و نشانهایشان به خانوادههای گوناگون اروپایی تعلق دارد[۲][۶].
شمار بازماندهها
متروپولیتن شمار پولونزهای شناختهشده را بیش از ۳۰۰ و ایرانیکا بیش از ۲۰۰ میداند[۳][۶]. این رقم شمار نمونههای بازمانده در مجموعههاست و نباید آن را با شمار فرشهای بافتهشده در دورهٔ صفوی یکی دانست[۶].
اصفهان یا کاشان؟
برخی منابع فارسی مدعیاند «همهٔ محققان» پولونزها را کار کاشان میدانند؛ اما موزهٔ متروپولیتن محل بافت آنها را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» مینویسد[۲]. بریتانیکا نیز فرشهای سدهٔ هفدهم از این دست را احتمالاً کار کاشان میداند، بیآنکه اصفهان را کنار بگذارد[۱]. در اصفهان کارگاههای سلطنتی شاه عباس فعال بود و در کاشان سنت دیرپای ابریشمبافی؛ از این رو هر دو شهر گزینههایی جدیاند (نیز نک. فرش اصفهان)[۳][۶].
سفارش سیگیسموند سوم
یکی از مستندترین رویدادهای تاریخ فرش صفوی، سفارش سیگیسموند سوم واسا، پادشاه لهستان (سلطنت ۱۵۸۷–۱۶۳۲م)، است[۷]. او در ۱۶۰۱م (۱۰۱۰ق) بهوسیلهٔ یک بازرگان ارمنی در کاشان فرش سفارش داد و فرشها در ۱۶۰۲م (۱۰۱۱ق) تحویل شد[۳][۷]. صورتحساب این سفارش باقی مانده و در آن هزینهٔ بافت نشان سلطنتی هم آمده است[۳]. ارزش این سند در آن است که سفارش را با تاریخ و مکان مستند میکند؛ هرچند فرشهای دیگری مانند فرش اردبیل نیز کتیبهٔ تاریخدار دارند[۳].
فرشی با نشان عقاب سفید، نشان سیگیسموند، امروز در کاخ رزیدنتس مونیخ نگهداری میشود؛ منابع از انتقال فرشهای نشاندار لهستانی از ورشو به نویبورگ و سپس به مونیخ خبر میدهند[۷].
خطای جهیزیهٔ ۱۶۴۲
در برخی کتابهای فارسی آمده است که «در ۱۶۴۲م سیگیسموند دختر خود را به فرمانروایی آلمانی شوهر داد و قالیها را جهیزیه فرستاد». این روایت با گاهشماری سازگار نیست: سیگیسموند سوم در ۱۶۳۲م درگذشت و نمیتوانست ده سال بعد جهیزیهای بفرستد[۷]. آنچه در ۱۶۴۲م رخ داد، ازدواج دختر او، آنا کاترینا کنستانس، با فیلیپ ویلهلم، وارث کنت پالاتین نویبورگ، در ورشو بود[۸]. به نظر میرسد روایت کتابها این ازدواج را با انتقال فرشهای نشاندار از ورشو به نویبورگ درآمیخته و نقش پادشاه درگذشته را به آن افزوده است؛ اما سازوکار دقیق این انتقال در منابع در دسترس روشن نیست[۷].
این نمونه نشان میدهد که حتی رویدادهای مستند تاریخ فرش ایران هم در بازگوییهای بعدی دچار جابهجایی تاریخ و شخص میشوند و رجوع به منابع اصلی ضروری است.
پرسشهای پرتکرار
فرش لهستانی چیست و چرا به این نام خوانده میشود؟
فرش لهستانی یا پولونز فرش ابریشمی زربفت صفوی با رنگهای روشن است. این نام از آنجا آمد که در سدهٔ نوزدهم یک نشان خانوادگی روی یکی از این فرشها بهاشتباه نشان لهستانی تشخیص داده شد.
فرشهای لهستانی در کجا بافته شدهاند؟
موزهٔ متروپولیتن آنها را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» میداند؛ پس انتساب قطعی به یک شهر ممکن نیست.
چند فرش لهستانی باقی مانده است؟
متروپولیتن شمار نمونههای بازمانده را بیش از ۳۰۰ و ایرانیکا بیش از ۲۰۰ میداند. این رقم شمار بازماندههاست، نه شمار فرشهای بافتهشده.
آیا فرش شکارگاه وین تنها فرش تمامابریشم جهان است؟
خیر. گروه کاملی از فرشهای ابریشمی کاشان تمامابریشماند؛ برای نمونه فرش ابریشمی کاشان در موزهٔ متروپولیتن پرز و تار و پود ابریشمی دارد.
منابع
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Polonaise Carpet (50.190.2)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Silk Kashan Carpetمشاهده ↗ ↩
- MAK Wien — Jagdteppich (Vienna Hunting Carpet), T 8336مشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "Carpets from the Islamic World, 1600–1800"مشاهده ↗ ↩
- Grusiecki, T. "Sigismund III of Poland and Persian Carpets: The Pitfalls of Provenience" (Routledge, open access chapter)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Anna Catherine Constance Vasaمشاهده ↗ ↩