کاشان و آران‌وبیدگل

کاشان و آران‌وبیدگل دو شهر استان اصفهان‌اند که امروز بیشتر با صنعت فرش ماشینی شناخته می‌شوند. این مقاله فقط داده‌هایی را می‌آورد که در منابع قابل‌استناد یافت شده‌اند؛ بسیاری از آمارهای رایج دربارهٔ این منطقه هنوز تأیید مستقل ندارند.

موقعیت و جمعیت

کاشان شهری در استان اصفهان است و در سرشماری ۱۳۹۵ (۲۰۱۶م) ۳۰۴٬۴۸۷ نفر جمعیت داشت^[۱]. آران‌وبیدگل در همان سال حدود ۶۵٬۴۰۴ نفر جمعیت داشت^[۲]. تپهٔ سیلک در کاشان به حدود هزارهٔ ششم پیش از میلاد برمی‌گردد و بخشی از پروندهٔ پیشنهادی «محور تاریخی فین، سیلک و کاشان» برای فهرست یونسکو است^[۱].

پیشینهٔ نساجی و قالی‌بافی

کاشان از دیرباز به پارچه‌بافی ممتاز، از جمله ابریشم، مخمل و زری، شهره بوده است^[۳][۴]. سفارش سیگیسموند سوم، پادشاه لهستان، در ۱۶۰۱م به کاشان سندی مستقیم از تولید فرش در این شهر است^[۴]؛ دربارهٔ فرش‌های ابریشمی این دوره، مقالهٔ فرش ابریشمی کاشان و فرش لهستانی را ببینید. امروز هم کاشان به تولید فرش، ابریشم و منسوجات دیگر شناخته می‌شود^[۱].

«مهارت‌های سنتی قالی‌بافی در کاشان» در ۲۰۱۰م در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد و پروندهٔ آن برآورد کرده است که حدود یک‌سوم ساکنان شهر در کار فرش‌اند^[۵]. در قالی دستباف کاشان گره نامتقارن و تار و پود پنبه یا ابریشم به کار می‌رود و پروندهٔ یونسکو از دقت و یکنواختی پشت فرش‌های این شهر یاد کرده است^[۵][۶]. بیش از دوسوم بافندگان کاشان زن‌اند^[۵]. کتیبهٔ فرش مشهور اردبیل (۹۴۶ق / ۱۵۳۹–۱۵۴۰م) هم نام «مقصود کاشانی» را دارد، هرچند محل بافت آن محل اختلاف است^[۷][۸]. احیای قالی‌بافی کاشان در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی رخ داد و قالیچه‌های «محتشم» نماد آن به شمار می‌آیند^[۹]. برای تاریخ و ویژگی‌های فرش دستباف این شهر، فرش کاشان را ببینید.

آغاز صنعت فرش ماشینی

به نوشتهٔ یک مقالهٔ پژوهشی دانشگاه الزهرا، تولید فرش ماشینی در ایران در ۱۳۵۱ با شرکت مخمل و ابریشم کاشان آغاز شد و در اواخر ۱۳۵۲ شرکت صنایع کاشان تولید انبوه فرش ۳۵۰ شانه را با نام «فرش راوند» شروع کرد^[۱۰]. این دو تاریخ فقط در همین منبع یافت شد و ممکن است خود آن از منابع محلی پیشین برگرفته باشد؛ بنابراین باید با احتیاط نقل شوند. روایت کامل‌تر در تاریخچه فرش ماشینی در ایران آمده است.

یک زنجیرهٔ صنعتی مرتبط هم در همین استان شکل گرفت: کارخانهٔ پلی‌اکریل در اصفهان در شهریور ۱۳۵۷ نخستین الیاف اکریلیک ساخت ایران را تولید کرد^[۱۱]؛ اکریلیک امروز از نخ‌های اصلی خاب فرش‌های شانه‌بالاست^[۱۲].

قطب تولید امروز

همان مقالهٔ پژوهشی تعداد واحدهای تولید فرش ماشینی کشور را حدود هزار واحد برآورد کرده و نوشته است که ۷۵ درصد آن‌ها در استان اصفهان، به‌ویژه کاشان و آران‌وبیدگل، قرار دارند^[۱۰]. فرش از محصولات صنعتی اصلی آران‌وبیدگل است و به افغانستان، پاکستان، عراق و دیگر همسایگان صادر می‌شود^[۲].

روند فناوری

بر پایهٔ همان منبع، کیفیت‌های ۷۰۰ شانه حدود ۱۳۸۴–۱۳۸۵، ۱۰۰۰ شانه حدود ۱۳۸۸–۱۳۸۹، ۱۲۰۰ شانه حدود ۱۳۹۴–۱۳۹۵ و ۱۵۰۰ شانه حدود ۱۳۹۶ به بازار ایران رسیدند^[۱۰]. گزارش سازندهٔ بلژیکی ماشین‌های وان‌دویل در ۲۰۱۸م هم همین ترتیب ۱۰۰۰، ۱۲۰۰ و ۱۵۰۰ دندانه را تأیید می‌کند^[۱۲]. پیش‌تر، در ۲۰۰۹م، کتاب مرجع صنعت فرش ایران و اروپا را بازارهای رو به رشد کیفیت‌های ۵۰۰ تا ۷۰۰ دندانه در متر دانسته بود^[۱۳].

راهنمای خرید خبرگزاری مهر (۱۳۹۸) دربارهٔ فرش‌های کارخانه‌ای کاشان، اصطلاحات رایج بازار را چنین توضیح می‌دهد: «شانه» تعداد گره در یک متر عرض و «تراکم» تعداد پود در یک متر طول است^[۱۴]. بر همین پایه، در فرشی که هر ردیف گره سه پود دارد، «۱۰۰۰ شانه، تراکم ۳۰۰۰» یعنی ۱۰۰۰ گره در یک متر عرض و ۱۰۰۰ ردیف گره در یک متر طول^[۱۴]. کاربرد این اصطلاحات هنگام خرید در راهنمای خرید فرش ماشینی توضیح داده شده است.

داده‌های تأییدنشده

برخی ارقام پرتکرار دربارهٔ این منطقه، مانند تعداد دقیق واحدها و ماشین‌های بافت در کاشان و آران‌وبیدگل، فهرست شهرک‌های صنعتی و آمار صادرات سالانهٔ فرش ماشینی، در منابع مستقل در دسترس یافت نشد. این مقاله پس از دسترسی به آمار رسمی (مانند گزارش‌های وزارت صنعت یا گمرک) به‌روز خواهد شد.