در فرش دستباف دو گره اصلی به کار میرود: گره نامتقارن یا «فارسیباف» که نخ پرز دور یک تار میپیچد و از پشت تار کناری میگذرد، و گره متقارن یا «ترکیباف» که نخ دور دو تار میپیچد و هر دو سرش از میان همان دو تار بیرون میآید. نامهای «فارسی» و «ترکی» جغرافیایی نیستند؛ در ایران هر دو گره رواج دارند. گره جفتی گونهای کمهزینه است که روی چهار تار بسته میشود و تراکم و دوام فرش را کم میکند.
- گره ترکی
- متقارن، قیوردس، ترکیباف
- گره فارسی
- نامتقارن، سنه، فارسیباف
- نام انگلیسی
- Asymmetrical / Symmetrical knot
- مناطق ترکیباف
- تبریز، هریس، بیجار، همدان
- گره فرش پازیریک
- متقارن
- مناطق فارسیباف
- کاشان، کرمان، اصفهان، نائین، قشقایی
- تعداد تار در هر گره
- دو تار (جفتی روی چهار تار)
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
گره در ساختار فرش
در فرش پرزدار، گره پیچشی از نخ پرز دور تارهاست؛ سرهای بریدهٔ گرهها سطح فرش یا «پرز» را میسازند و بستر فرش از تار و پود شکل میگیرد[۱]. بافنده پس از بستن یک ردیف گره، یک یا چند پود از میان تارها میگذراند و ردیف را با شانه میکوبد[۱]. گروههای مختلف بافنده گرههای متفاوتی به کار میبرند؛ برخی متقارن، برخی نامتقارن و برخی پیچیدهترند[۱]. دو گره اصلیِ فرش دستباف ایرانی گره نامتقارن و گره متقارن است[۲][۳].
گره نامتقارن (فارسیباف یا سنه)
در گره نامتقارن نخ پرز دور یک تار حلقه میشود و از پشت تار مجاور میگذرد؛ دو سر نخ جداگانه، یکی از میان دو تار و دیگری از کنار تار دوم، بیرون میآید[۲][۱][۳]. این گره ممکن است به سمت راست یا چپ «باز» باشد[۲]. Goswami در تصویرهای خود گونههای این گره را روی تارهای همسطح و روی تارهای دوسطحی (که یکی از هر جفت تار عقبتر مینشیند) نشان داده است[۱].
در منابع انگلیسی به این گره «Persian» یا «Senneh» میگویند، اما نام «گره سنه» گمراهکننده است: بافندگان کرد در خودِ سنندج گره متقارن میزنند[۴][۳].
گره متقارن (ترکیباف یا قیوردس)
در گره متقارن نخ پرز دور دو تار کنار هم میپیچد و هر دو سر آن از میان همان دو تار بیرون میآید[۲][۱][۳]. نام انگلیسی آن «Turkish» یا «Ghiordes» است و در بازار ایران به فرشهایی که با آن بافته میشوند «ترکیباف» میگویند[۲][۱].
قدیمیترین فرش پرزدار شناختهشده، فرش پازیریک، گره متقارن دارد[۵][۶]. در مقابل، قطعههایی از باشادار که کمی قدیمیتر از پازیریکاند، حدود ۷۰۰۰ گره نامتقارن در دسیمتر مربع دارند[۵]؛ پس هر دو گره پیشینهای بسیار کهن دارند.
مقایسهٔ دو گره
| ویژگی | گره نامتقارن (فارسی) | گره متقارن (ترکی) |
|---|---|---|
| شیوهٔ بستن | دور یک تار و عبور از پشت تار مجاور[۲] | دور دو تار[۲] |
| خروج سرهای نخ | دو سر جداگانه[۱] | هر دو سر میان همان دو تار[۱] |
| جهت | باز به راست یا چپ[۲] | — |
| نامهای دیگر | سنه، فارسیباف[۱] | قیوردس، ترکیباف[۱] |
| نمونهٔ مراکز ایرانی | کاشان، کرمان، اصفهان، نائین، ساروق، قشقایی، بلوچ[۷][۸][۹][۱][۱۰][۱۱][۱۲] | تبریز، هریس، بیجار، همدان، سنه[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۴] |
پراکندگی گرهها در ایران
برخلاف آنچه نامها القا میکنند، مرز گرهها سیاسی نیست. گره متقارن در آذربایجان و مناطق ترکنشین و کردنشین ایران رایج است، از جمله در تبریز، هریس، بیجار و همدان[۶][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶]. گره نامتقارن در مراکز شهری مرکز و جنوب مانند کاشان، کرمان، اصفهان و نائین و نیز در فرشهای ساروق، قشقایی و بلوچ به کار میرود[۷][۸][۹][۱][۱۰][۱۱][۱۲].
گره یک مرکز هم ممکن است در طول زمان عوض شود: فرشهای کهن تبریز گره نامتقارن داشتند و فرشهای امروزیاش گره متقارن دارند[۱۳]. در مشهد هم گونهای به نام «مشهد ترکباف» پدید آمد که آن را بافندگانی با گره متقارن میبافتند که در قرن نوزدهم از تبریز به مشهد کوچیده بودند[۱۷]. در فرش قشقایی گره نامتقارن روی بنیاد تمامپشم بسته میشود[۱۱].
گره جفتی
گره جفتی گرهای متقارن یا نامتقارن است که بهجای دو تار روی چهار تار (یا بیش از دو تار) بسته میشود[۲][۱][۳]. این شیوه وقت بافت و مصرف نخ را کم میکند، اما تراکم گره را پایین میآورد؛ نتیجه نقشی کمجزئیاتتر و پرزی کمدوامتر است[۲][۳]. به همین دلیل گره جفتی در فهرست عیوب فرش دستباف جای دارد[۲][۳].
به گزارش ایرانیکا، روشهای صرفهجویانهای مانند گره جفتی تا میانهٔ قرن بیستم فراگیر شده بود و در کنفرانس دولتی تهران در ۱۹۴۹م از مشکلات اصلی قالیبافی ایران شمرده شد[۱۸][۱۹]. عیب نزدیک دیگر «گره لنگ» است: گرهای که یک پایهاش کوتاهتر است یا روی سه تار بسته شده است[۶].
گره تبتی و گرههای دیگر
در منابع فنی گره بافت تبتی جداگانه آمده است: نخ پیوسته دور دو تار و سپس دور یک میلهٔ موقت که بلندی پرز را تعیین میکند حلقه میشود و پس از پایان ردیف، حلقهها بریده میشوند[۱]. تفاوت اصلی این گره با دو گره پیشین آن است که بلندی پرز را میلهٔ موقت تعیین میکند، نه بریدن تکتک گرهها با کارد[۱].
کدام گره بهتر است؟
به گفتهٔ Goswami هیچکدام از گرهها ذاتاً بهتر یا بدتر نیست؛ هر یک بافت و ظاهر متفاوتی میسازد[۱]. آنچه کیفیت را تعیین میکند مجموعهای از عوامل است، از تراکم گره و ثبات رنگ تا نیروی بیرونکشیدن پرز و اجرای طرح[۱]. برای سنجش ریزبافی، صرفنظر از نوع گره، به رج شمار و تبدیل آن به گره در اینچ مربع مراجعه کنید. شیوهٔ کشیدن تارها و ابزار گرهزنی، مانند قلاب تبریزی، در دار قالی شرح داده شده است.
پرسشهای پرتکرار
گره فارسی بهتر است یا گره ترکی؟
هیچکدام ذاتاً برتر نیست؛ هر گره بافت متفاوتی میسازد. کیفیت فرش به تراکم، مواد، رنگ و اجرای طرح بستگی دارد، نه صرفاً به نوع گره.
فرش ترکیباف یعنی فرش ترکیهای؟
نه. «ترکیباف» فقط نام گره متقارن است و در ایران در تبریز، هریس، بیجار، همدان و بسیاری از مناطق آذربایجان و کردستان به کار میرود.
گره جفتی چیست و عیب است؟
گرهای است که بهجای دو تار روی چهار تار بسته میشود. وقت و مواد را کم میکند اما تراکم و دوام پرز را پایین میآورد و در ارزیابی کیفیت از عیوب شمرده میشود.
چرا به گره فارسی «گره سنه» میگویند؟
این نام در ادبیات فرش جا افتاده، اما گمراهکننده است، چون بافندگان کرد در خود سنندج (سنه) گره متقارن میزنند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knotted-pile carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS vi. Pre-Islamic carpetsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kerman carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Qashqai rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Baluchi rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Hamadan rugمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Mashhadمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS i. Introductory surveyمشاهده ↗ ↩