لچکترنج شناختهشدهترین ترکیببندی فرش ایرانی است: ترنجی در مرکز متن و یکچهارمِ همان ترنج، یعنی «لچک»، در هر یک از چهار گوشه. نمونههای درخشان این ترکیب از فرشهای درباری صفوی مانند فرش اردبیل به جا مانده و هر منطقه، از تبریز و کاشان تا هریس و سنه، برداشت خود را از آن دارد. با این همه، لچکترنج تنها یکی از خانوادههای طرح فرش ایرانی است و طرحهایی مانند ماهی یا شکارگاه زیرمجموعهٔ آن نیستند.
- لچک
- یکچهارم ترنج در گوشههای متن
- ترنج
- نقش مرکزی متمرکز
- خانواده
- طرحهای ترنجدار
- نام انگلیسی
- Medallion-and-corner design
- نمونهٔ تاریخی
- فرش اردبیل (۹۴۶ق)
- برداشتهای منطقهای
- تبریز، هریس، کاشان، سنه، ساروق
- بخش
- طرح و نقشه
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
تعریف لچکترنج
در طرح لچکترنج، ترنجی در مرکز متن فرش قرار دارد و یکچهارمِ آن در چهار گوشهٔ متن تکرار میشود[۱]. این یکچهارمها را «لچک» مینامند. لچکترنج زیرمجموعهای از خانوادهٔ بزرگتر طرحهای «ترنجی» است که حول یک ترنج مرکزی متوازن شدهاند[۱]. متن و ترنج درون حاشیههای بیرونی و درونی قاب گرفته میشوند و همین چهار جزء، یعنی دو حاشیه، متن و ترنج، ترکیببندی سنتی فرش را میسازند[۲].
در این طرح کل ترکیب حول ترنج مرکزی متوازن میشود و لچکها این توازن را به گوشهها میبرند[۱]. زمینهٔ میان ترنج و لچکها ممکن است یکدست بماند یا با ساقههای پیچان، گلها یا نقش تکرارشونده پر شود[۲][۳]. برای شناخت دیگر ترکیببندیها نک. طرح های فرش ایرانی.
اجزای طرح
- ترنج: نقش مرکزی که شکلش از منطقهای به منطقهٔ دیگر فرق میکند؛ ستارهای در تبریز، کشیده در کاشان و ششضلعی در سنه[۴][۵][۶].
- قندیل یا آویز: نقشی که از دو سر ترنج بیرون میآید؛ ترنجهای تبریز اغلب آویز دارند[۴] و در فرش اردبیل دو قندیل در دو سوی ترنج آویخته است[۷].
- لچک: یکچهارم ترنج در هر گوشهٔ متن[۱].
- حاشیه: نوارهای قابکنندهٔ متن که معمولاً یک حاشیهٔ بیرونی و یک حاشیهٔ درونی دارند[۲].
پیشینه در فرشهای صفوی
فرشهای ترنجدار با پرز پشم روی تار و پود ابریشم، مانند فرش اردبیل و فرش چلسی، از شاهکارهای نیمهٔ اول سدهٔ شانزدهم میلادی به شمار میآیند[۸][۹]. طرح فرش اردبیل ترنج مرکزی ستارهای روی زمینهٔ سرمهای است که دو قندیل در دو سوی آن آویختهاند[۷]. در همین سده، فرشهای بزرگ ابریشمی ترنجدار با صحنههای شکار به کاشان نسبت داده میشوند[۱۰].
در دورهٔ صفوی طرح فرشهای درباری از کارگاه نقاشی و تذهیب دربار میآمد و همان ترنجها و نقشمایهها در تذهیب کتاب، جلدسازی و نگارگری هم دیده میشوند[۱۱][۱۲]. ترنج در کنار ساقههای پیچان، اسلیمی، نخل، ابرچینی و قابهای هندسی همپوشان از نقوش شاخص فرش صفوی است[۱۳].
برداشتهای منطقهای
| منطقه | ویژگی ترنج یا ترکیب |
|---|---|
| تبریز | ترنجهای تک یا ستارهای با آویز و ساقههای اسلیمی[۴] |
| هریس | برداشت روستایی و هندسی از ترنجهای تبریز با زوایای تند[۱۴] |
| کاشان | ترنجهای کشیده[۵] |
| سنه | ترنج ششضلعی[۶] |
| ساروق | لچکترنج رایجترین ترکیب؛ پس از جنگ جهانی اول ترنج شاخهدار برای بازار آمریکا[۲] |
| بیجار | ترنجی روی زمینهٔ یکدست یا با نقش هراتی[۳] |
| قشقایی | بهجای یک ترنج، اغلب سه ترنج لوزی در یک ردیف (چندترنجی)[۱۵] |
هریس از ترنجهای تبریز الهام گرفته، اما آنها را با زوایای تند و خطوط هندسی و در فرشهایی محکم و کاربردی، اغلب در اندازهٔ اتاق، اجرا میکند[۴][۱۴]. در فرش قشقایی ترکیب چندترنجی جای لچکترنج کلاسیک را میگیرد[۱۵].
لچکترنج در کاشان
سنت نقشهکشی کاشان با لچکترنج پیوند نزدیکی دارد. به نوشتهٔ چیتسازیان، طرحهای منسوب به محتشم قالب لچکترنج، حاشیهٔ پهن و بید مجنونِ سادهشده و هندسی در لچکها دارند[۱۶]. همین منبع طراحی لچکترنج شاهعباسی را به سید رضا صانعی و طرح لچکترنج افشان کاشان را به میرزا نصرالله نقاشزاده نسبت میدهد[۱۶]؛ این انتسابها منبع مستقل دیگری ندارند. شیوهٔ پیاده کردن این طرحها روی کاغذ در نقشه فرش شرح داده شده است.
لچکترنج و طرحهای دیگر
لچکترنج مشهورترین ترکیب است، اما همهٔ فرشهای ایرانی لچکترنج نیستند؛ طرحهای لوزیشبکه، چندترنجی و بیجهت هم رواج دارند[۱]. برخی راهنماهای خرید طرح شکارگاه و «ریزماهی» را زیرمجموعهٔ لچکترنج شمردهاند که نادرست است: ماهی درهم یا هراتی طرح تکرارشوندهٔ سراسری است و شکارگاه ردهٔ مستقلی است[۱][۶]. البته این طرحها میتوانند با ترنج ترکیب شوند؛ مثلاً در بیجار، سنه و بخشایش نقش هراتی هم در متن و هم درون ترنج دیده میشود[۳][۶][۲].
بررسی لچکترنج هنگام خرید
در طرح لچکترنج، قرینگی اهمیت زیادی دارد، چون هر ناهمسانی در ترنج و لچکها به چشم میآید. برخی راهنماها از «فاصلهٔ معین لبهٔ حاشیه تا وسط ترنج» سخن میگویند؛ منظور درست از این توصیه، قرینگی و گونیا بودن فرش است[۱۳]. کجی فرش و نابرابری طول یا عرض از عیوب شناختهشدهاند[۱۳]. شکستگی گل یا نابرابری اندازهٔ نقوش تکراری هم نشانهٔ اجرای ضعیف طرح است، چون اجرای درست طرح از معیارهای کیفیت به شمار میآید[۲]. برای این بررسی، فرش را روی زمین تخت پهن کنید و گونیا بودن، صافی و نبود موج و برآمدگی را ببینید[۱۳].
پرسشهای پرتکرار
لچک و ترنج در فرش یعنی چه؟
ترنج نقش مرکزی و متمرکز متن فرش است و لچک یکچهارمِ همان ترنج که در چهار گوشهٔ متن تکرار میشود. ترکیب این دو را طرح لچکترنج مینامند.
آیا همهٔ فرشهای ایرانی لچکترنجاند؟
نه. طرحهای افشان، هراتی، خشتی، چندترنجی و شکارگاه هم بسیار رایجاند و بسیاری از فرشهای عشایری اصلاً ترنج مرکزی ندارند.
در فرش لچکترنج چه چیزی را باید بررسی کرد؟
قرینگی ترنج و لچکها، گونیا بودن فرش و برابری طول و عرض در دو سو. کجی، نابرابری ابعاد و شکستگی یا نابرابری اندازهٔ نقوش تکراری از نشانههای اجرای ضعیفاند.
قندیل در طرح ترنج چیست؟
قندیل یا آویز نقشی است که از دو سر ترنج بیرون میآید؛ در فرش اردبیل دو قندیل در دو سوی ترنج ستارهای آویخته شده است.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- V&A — The Ardabil Carpetمشاهده ↗ ↩
- V&A — The Chelsea Carpet (589-1890)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Silk Kashan Carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "The Art of the Safavids before 1600"مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Qashqai rugمشاهده ↗ ↩
- چیتسازیان، امیرحسین (1388). نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان. تهران: سروش. ↩