فرش کاشان، تبریز، اصفهان، کرمان، قم، نائین، هریس، بیجار، قشقایی، ترکمن و دیگر مراکز بافت.
فرش کاشان یکی از نامدارترین مکتبهای فرش شهری ایران است که با گره فارسی ظریف، دار ایستاده و رنگهای گیاهی شناخته میشود. پیشینهٔ آن به فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهم و فرشهای سفارشی دربار لهستان در ۱۶۰۱م میرسد و در اواخر دورهٔ قاجار با فرشهای موسوم به «محتشم» دوباره جان گرفت. مهارتهای سنتی فرشبافی کاشان در ۲۰۱۰م در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
«مکتبهای فرش ایران» به سنتهای منطقهای قالیبافی گفته میشود که هر یک با نوع گره، ساختار بنیاد، طرحها و رنگبندی خاص خود شناخته میشوند. پژوهشگران تولید فرش را در لایههای عشایری، روستایی، شهری و در گذشته درباری دستهبندی میکنند و هر مرکز در یکی از این لایهها جای میگیرد. شناختن این تفاوتها برای تشخیص خاستگاه فرش و ارزیابی آن در خرید ضروری است.
فرش اصفهان به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در اصفهان، پایتخت شاه عباس اول، و پیرامون آن بافته میشوند. اصفهان در دورهٔ صفوی کارگاههای سلطنتی فراوان داشت و فرشهای ابریشمی موسوم به «لهستانی» احتمالاً در آن بافته شدهاند. فرش جدید اصفهان، که از ربع دوم قرن بیستم احیا شد، با گره نامتقارن، پرز کوتاهچیده، زمینهٔ کرم و طرحهای اسلیمیِ کار طراحان حرفهای شناخته میشود.
فرش بیجار به فرشهای دستبافی گفته میشود که بافندگان کرد در پیرامون بیجار در غرب ایران میبافند. این فرشها به وزن زیاد، سفتی و مقاومت در برابر تا شدن مشهورند و با گره متقارن، بنیاد پشمی، تار دوسطحی و گذر سهبارهٔ پود میان ردیفهای گره ساخته میشوند. طرحهای ترنجی روی زمینهٔ یکدست، طرح هراتی و واگیرههای پرنقش از نشانههای شناختهشدهٔ بیجارند.
فرش تبریز به فرشهای دستبافی گفته میشود که در شهر تبریز یا پیرامون آن در شمالغرب ایران بافته میشوند. تبریز در اوایل صفوی پایتخت بود و در دورهٔ قاجار کانون احیای تجاری فرش ایران برای بازار اروپا شد. فرش امروزی تبریز با گره متقارن، تار پنبهای، بافت با قلاب و طرحهای ترنجی شناخته میشود و از نظر کیفیت طیف بسیار گستردهای دارد.
فرش ترکمن به فرشها و بافتههای عشایر ترکمن در آسیای مرکزی و شمالشرق ایران گفته میشود. ویژگی شاخص آن طرح هندسی با نقشمایهای هشتضلعی به نام «گل» است که هر طایفه گونهٔ خاص خود را دارد، و رنگ قرمز در زمینهٔ آن غالب است. در ایران ترکمنهای یموت، گوکلان و تکه در گرگان و خراسان میبافند و علاوه بر فرش اصلی چادر، انواع کیسه، آویز و تزیینات چادر و شتر را هم میبافند.
فرش قشقایی به فرشها و بافتههایی گفته میشود که عشایر قشقایی در منطقهٔ شیراز و استان فارس میبافند. قشقایی بزرگترین گروه بافندهٔ عشایری فارس است و فرشهایش با گره نامتقارن روی بنیاد تمامپشم، طرحهای هندسی با ترنجهای لوزی و رنگهای آبی و قرمز غنی شناخته میشوند. مهارتهای سنتی قالیبافی فارس، که زنان عشایر حاملان اصلی آناند، در ۲۰۱۰م در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد.
فرش قم به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در قم و روستاهای پیرامون آن بافته میشوند. برخلاف مراکز کهنتری مانند کاشان و کرمان، قالیبافی در قم در قرن بیستم به صنعتی مهم تبدیل شد. قم در بازار به فرشهای ظریف ابریشمی شهرت دارد، هرچند جزئیات تاریخی این شهرت بیشتر در منابع تجاری آمده و پژوهش علمی مستقل دربارهٔ آن اندک است.
فرش کرمان به فرشهای دستبافی گفته میشود که در شهر کرمان در جنوبشرق ایران و روستاهای پیرامون آن بافته میشوند. کرمان از سدهٔ ۱۶ میلادی خاستگاه فرشهایی با طرحهای سنجیده مانند فرشهای گلدانی و باغی بوده و از اواخر قرن ۱۹ به یکی از بزرگترین مراکز صادرات فرش ایران تبدیل شد. گره نامتقارن، پشم نرم کرک، رنگبندی بسیار متنوع و طرحهای گلدار و تصویری از ویژگیهای شناختهشدهٔ آن است.
فرش نائین به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در نائین، در استان اصفهان، و روستاهای پیرامون آن بافته میشوند. نائین در میانهٔ قرن بیستم به بافت بسیار ظریف شهرت یافت و فرشهایش در کیفیت و سبک به فرش اصفهان نزدیکاند. گره نامتقارن، پرز پشمی ظریف که گاه نقوشش با ابریشم اجرا میشود، رنگهای ملایم کرم و آبی و طرحهای اسلیمی و شاهعباسی از نشانههای شناختهشدهٔ آن است.
فرش هریس به فرشهای دستباف روستایی گفته میشود که در روستاهای پیرامون هریس، در شرق تبریز، بافته میشوند. این فرشها برداشتی روستایی و هندسی از ترنجهای فرش تبریزند و با گره متقارن روی تار پنبهای، بافت درشت و محکم و اندازههای بزرگ اتاقی شناخته میشوند. فرش هریس در بازارهای اروپا و آمریکا موفق بوده و به دوام و کاربردی بودن شهرت دارد.