فرش قشقایی

قشقایی‌ها و بافندگی عشایری فارس

قشقایی بزرگ‌ترین گروه بافنده در استان فارس است و تیره‌ها و طایفه‌های فراوانی دارد^[۱]. بریتانیکا می‌نویسد که قشقایی‌ها بهترین فرش‌های منطقهٔ شیراز را می‌بافند^[۲]. گروه‌های اصلی بافندهٔ عشایری ایران قشقایی، بختیاری، شاهسون، ترکمن، بلوچ، افشار و کردند^[۱]. برای آشنایی با تفاوت فرش عشایری و شهری به فرش شهری، روستایی و عشایری نگاه کنید.

سیاست یکجانشینی اجباری دورهٔ رضاشاه در دههٔ ۱۹۳۰م و اصلاحات ارضی ۱۳۴۱ش/۱۹۶۲م ساختار عشایری را تضعیف کرد^[۳].

ثبت یونسکو و تقسیم کار

«مهارت‌های سنتی قالی‌بافی فارس» در ۲۰۱۰م در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد^[۴]. بر پایهٔ این پرونده، مردان پشم را فصلی می‌چینند و دار افقی را می‌سازند، و زنان پشم را با چرخ نخ‌ریسی به نخ تبدیل می‌کنند، طرح و رنگ را برمی‌گزینند و می‌بافند^[۴]. مادران استفاده از مواد، ابزار و مهارت‌ها را به دختران می‌آموزند و پدران چیدن پشم و ساختن دار را به پسران^[۴]. انتقال دانش شفاهی و از راه تمرین و مشاهده است^[۴]. شرح بیشتر در ثبت جهانی فرش در یونسکو و زنان قالیباف آمده است.

ساختار و مواد

دار و گره

تقریباً همهٔ بافندگان عشایری ایران روی دار افقی کار می‌کنند و یونسکو دار فارس را قابی افقی روی زمین توصیف کرده است^[۱][۴]. فرش قشقایی با گره نامتقارن روی بنیاد تمام‌پشم بافته می‌شود^[۲].

پشم و بنیاد

بافندگان قشقایی از پشم گوسفندانی استفاده می‌کنند که خودشان پرورش می‌دهند^[۱]. تار معمولاً پشم دولاست و پود هم معمولاً پشمی است^[۱]. به گزارش ایرانیکا، در ظریف‌ترین بافته‌های قشقایی گاهی جفت‌پودهای ابریشمی به رنگ قرمز یاقوتی به کار رفته است که فقط در نمونه‌های استثنایی دیده می‌شود^[۱].

رنگ‌ها

یونسکو رنگ‌های قالی‌بافی فارس را قرمز، آبی، قهوه‌ای و سفید برمی‌شمارد که از روناس، نیل، برگ کاهو، پوست گردو، دم گیلاس و پوست انار به دست می‌آیند^[۴]. رنگ‌بندی فرش قشقایی با آبی و قرمز غنی و اندکی زرد طلایی شناخته می‌شود^[۲]. احیای رنگرزی طبیعی در ایران در دههٔ ۱۹۹۰م در شیراز آغاز شد و عباس صیاحی از پیشگامان آن بود^[۵][۳]. ابرش، یعنی تغییر ملایم تُن یک رنگ در بخش‌هایی از فرش، در فرش عشایری از رنگرزی دسته‌های جداگانهٔ نخ پدید می‌آید و نشانهٔ اصالت شمرده می‌شود^[۵] (نک. ابرش).

طرح‌ها

فرش قشقایی طرح هندسی دارد و اغلب سه ترنج لوزی در یک ردیف در زمینه‌اش دیده می‌شود^[۲][۶]. زمینهٔ پیرامون ترنج‌ها پر از نقش‌های کوچک، از جمله جانوران و پرندگان تجریدی است^[۲]. بریتانیکا یادآوری می‌کند که بسیاری از طرح‌های قشقایی از سرچشمه‌های شهری ایرانی اقتباس شده‌اند^[۲]. بر پایهٔ پروندهٔ یونسکو، بافندگان فارس بدون نقشهٔ کاغذی و با الهام از زندگی کوچ‌نشینی می‌بافند و هیچ بافنده‌ای دو فرش با طرح یکسان نمی‌بافد^[۴].

گبه و دیگر بافته‌های قشقایی

گبه فرشی پرزبلند با تراکم کم گره و ردیف‌های پود فراوان میان ردیف‌های گره است^[۷]. ایرانیکا گبه را در اصل «فرش یک نفر، معمولاً یک زن» توصیف می‌کند که در کوچ برای حمل وسایل و به‌عنوان زیرانداز خواب هم به کار می‌رفت^[۷]. از دههٔ ۱۹۸۰م علاقهٔ خریداران غربی به گبه بالا رفت و بافندگان، به‌ویژه قشقایی‌ها، بیشتر برای بازار خارجی بافتند که به تغییرات بنیادی در طرح و کاربرد انجامید^[۷]. شرح کامل در گبه آمده است.

بافته‌های عشایری شامل خورجین، جوال، رختخواب‌پیچ، تزیینات چادر و جانماز است^[۱].

نکته‌های تشخیص و خرید

• بنیاد تمام‌پشم، گره نامتقارن، ترنج‌های لوزی و رنگ‌های آبی و قرمز غنی نشانه‌های رایج فرش قشقایی است^[۲].
• نام بازاری «مکه‌شیراز» پشتوانهٔ مستندی ندارد و نباید آن را نشانهٔ کیفیت یا خاستگاه دانست^[۲].
• «تمام‌پشم» بودن فرش قشقایی به معنای درشت‌باف بودن نیست؛ پود و گاهی تار پشمی در فرش عشایری رایج است^[۸][۲].
• امروز بیشتر فرش‌ها، حتی عشایری، ترکیبی از رنگ طبیعی و شیمیایی دارند؛ ادعای «رنگ کاملاً گیاهی» را با پرسش و بررسی بسنجید^[۹].
• ابرش ملایم عیب نیست، اما باید آن را از لکه، رنگ‌دوانی و نقاشی روی فرش تشخیص داد^[۵].