طرحهای فرش ایرانی را میتوان در چند خانوادهٔ بزرگ دستهبندی کرد: طرحهای ترنجدار مانند لچکترنج و چندترنجی، طرحهای تکرارشونده یا افشان مانند هراتی و شاهعباسی، طرحهای قاببندیشده مانند خشتی، و طرحهای روایی مانند شکارگاه و تصویری. هر خانواده با نقشمایههایی چون اسلیمی، بتهجقه، گلدان و درخت ترکیب میشود و هر منطقه برداشت خود را از آن دارد. برخلاف تصور رایج، همهٔ فرشهای ایرانی لچکترنج نیستند و نام طرح بهتنهایی قیمت فرش را تعیین نمیکند.
- نام انگلیسی
- Persian carpet designs
- خانوادهٔ روایی
- شکارگاه، تصویری
- طرحهای نمادین
- محرابی، درختی، گلدانی
- اجزای ترکیببندی
- حاشیهٔ بیرونی، حاشیهٔ درونی، متن، ترنج
- خانوادهٔ ترنجدار
- لچکترنج، ترنجی، چندترنجی
- خانوادهٔ قاببندی
- خشتی (باغی)
- نمونهٔ هندسی عشایری
- گُل ترکمن، سه ترنج قشقایی
- خانوادهٔ تکرارشونده
- افشان، هراتی، شاهعباسی، بته
- بخش
- طرح و نقشه
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
اجزای ترکیببندی فرش
ترکیببندی سنتی فرش ایرانی از چند جزء ساخته میشود: حاشیهٔ بیرونی، حاشیهٔ درونی، متن یا زمینه، و ترنج[۱]. متن ممکن است یک ترنج مرکزی داشته باشد یا با نقشهای تکرارشونده پر شود[۱]. این اجزا روی نقشهٔ شطرنجی پیاده میشوند، جایی که هر خانه نمایندهٔ یک گره است[۲][۱].
برای خواندن هر فرش باید میان دو سطح تمایز گذاشت: «ترکیببندی» یا اسکلت کلی فرش (ترنجدار، تکرارشونده، قاببندی) و «نقشمایهها» یا واحدهای تزیینی مانند اسلیمی، بته و گل شاهعباسی[۲]. یک نقشمایه ممکن است در چند ترکیببندی به کار رود؛ مثلاً نقش هراتی هم در متن و هم درون ترنج دیده میشود[۳][۴][۱].
طرح یک فرش را چگونه بخوانیم؟
برای شناختن طرح یک فرش میتوان چند پرسش ساده را به ترتیب پرسید:
- آیا متن نقش مرکزی دارد؟ اگر ترنجی در مرکز باشد، فرش در خانوادهٔ ترنجدار است؛ اگر یکچهارم همان ترنج در گوشهها تکرار شده باشد، ترکیب لچکترنج است[۲].
- آیا چند ترنج پشت هم نشستهاند؟ ردیف ترنجهای بههمپیوسته یا همپوشان نشانهٔ طرح چندترنجی است[۲].
- آیا نقش بالا و پایین دارد؟ اگر نقش از هر سو یکسان دیده شود و ترنجی نباشد، طرح افشان یا بیجهت است[۲].
- واحد تکرار چیست؟ در طرحهای تکرارشونده باید واحد تکرار را پیدا کرد؛ مثلاً گل درون لوزی در هراتی یا قابهای پر از گل در خشتی[۲][۱].
- حاشیهها چگونهاند؟ شمار و پهنای حاشیهها و نقش آنها بخشی از هویت طرح است و در طراحی جدید گاه حاشیه حذف میشود[۱].
یک فرش ممکن است همزمان در چند خانواده بگنجد؛ برای نمونه، فرش سنتی ساروق نقش هراتی و بته را گاه به صورت سراسری و گاه درون ترنج به کار میبرد و رایجترین ترکیب آن لچکترنج است[۱].
خانوادههای اصلی طرح
| خانواده / طرح | ویژگی شاخص | نمونهٔ مناطق |
|---|---|---|
| لچکترنج | ترنجی در مرکز و یکچهارم آن در چهار گوشه[۲] | ساروق؛ نقشههای کلاسیک کاشان[۱][۵] |
| ترنجی (متمرکز) | طرح متوازن حول یک ترنج مرکزی[۲] | بیجار، هریس[۳][۶] |
| چندترنجی | ردیف ترنجهای بههمپیوسته یا همپوشان[۲] | قشقایی (سه ترنج لوزی)[۷] |
| افشان (بیجهت) | نقش پخش در سراسر زمینه، بدون بالا و پایین[۲] | — |
| هراتی (ماهی درهم) | گل درون لوزی با برگهای داسیشکل[۲] | بیجار، سنه، بخشایش[۳][۴][۱] |
| شاهعباسی | تکرار گلها، ابرها و نخلها با پیشینهٔ صفوی[۲][۱] | کاشان، نائین[۲][۱] |
| اسلیمی | ساقهٔ پیچان تجریدی با برگهای دوشاخه[۲] | اصفهان، نائین[۸][۱] |
| بتهجقه | برگی با نوک خمیده؛ در غرب «گلابی» یا «اشک»[۲] | سنه، ساروق[۴][۱] |
| گلدانی | تکرار گلدانهای گل[۹][۱۰] | کرمان، کاشان[۹][۱۰] |
| درختی | نقش درخت، از جمله درخت زندگی[۱] | افشار، بلوچ[۱] |
| شکارگاه | صحنههای شکار انسان و جانور[۱۰][۱۱] | کاشان و فرشهای صفوی[۱۰][۱۱] |
| خشتی (باغی) | زمینهٔ شبکهای با قابهای پر از گل و گیاه[۱] | بختیاری[۱] |
| محرابی (جانمازی) | قوس محراب در یک سر فرش[۱۲][۱۱] | بلوچ، کاشان[۱۲][۱۰] |
| تصویری | چهرهها و صحنههای روایی[۱۰][۹] | کاشان، کرمان[۱۰][۹] |
طرحهای ترنجدار
در طرحهای ترنجدار، کل ترکیب حول یک یا چند نقش مرکزی سامان مییابد[۲]. مشهورترین آنها لچک ترنج است: ترنجی در مرکز متن و یکچهارمِ آن در هر یک از چهار گوشه[۲]. فرش اردبیل، از شاهکارهای صفوی، ترنج مرکزی ستارهای روی زمینهٔ سرمهای با دو قندیل آویخته در دو سوی ترنج دارد[۱۳].
برداشت مناطق از ترنج بسیار متفاوت است. تبریز به ترنجهای تک یا ستارهای با آویز و ساقههای اسلیمی شناخته میشود[۱۴]. هریس برداشتی روستایی و هندسی از همین ترنجها با زوایای تند دارد[۶]. کاشان ترنجهای کشیده دارد[۱۰] و سنه ترنج ششضلعی[۴]. در طرح چندترنجی، ترنجها به صورت ردیفی پشت هم مینشینند؛ نمونهٔ شاخص آن سه ترنج لوزی در یک ردیف در فرش قشقایی است[۲][۷].
طرحهای تکرارشونده و افشان
در طرح افشان نقش در سراسر زمینه پخش میشود و از هر سو منسجم دیده میشود، یعنی بالا و پایین ندارد[۲]. پرکاربردترین واحد تکرارشونده «هراتی» یا ماهی درهم است: گلی ستارهای درون لوزی، نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل در پیرامون آن[۲]. طرح هراتی در بیجار، سنه و بخشایش هم در متن و هم در ترنج دیده میشود[۳][۴][۱].
«شاهعباسی» نقش تکرارشوندهٔ گلها، ابرها و نخلهاست که با فرشهای صفوی پیوند دارد و در کاشان و نائین رایج است[۲][۱]. «اسلیمی» ساقهٔ گیاهی پیچان و تجریدی با برگهای دوشاخه است و «گل اسلیمی» نخلی بادبزنیشکل[۲]. فرش اصفهان به اسلیمی و ساقههای پیچان روی زمینهٔ کرم با حاشیهٔ آجری شناخته میشود و در نائین هم اسلیمی و شاهعباسی برجسته است[۸][۱].
بته جقه نقشی شبیه برگ با نوک خمیده است که در غرب با نام «گلابی» یا «اشک» شناخته میشود[۲]. در فرشهای سنه و ساروق، بته در کنار هراتی به صورت سراسری یا درون ترنج به کار رفته است[۴][۱].
طرحهای قاببندی، گلدانی و درختی
طرح «خشتی» زمینه را به قابهای تکراری تقسیم میکند و هر قاب با گل و گیاه پر میشود؛ در بختیاری به این طرح «فرش باغی» هم میگویند[۱]. فرشهای «گلدانی» کرمان از دورهٔ صفوی شناختهشدهاند و تکرار گلدان در فرشهای جدید کاشان هم رایج است[۹][۱۰]. کرمان از سدهٔ شانزدهم فرشهای گلدانی، باغی و اسلیمی بافته است[۹]. طرح درختی، از جمله درخت زندگی، در فرشهای افشار و بلوچ رواج دارد[۱].
طرحهای روایی و نمادین
شکارگاه و نقش جانوری
طرح شکارگاه صحنههای شکار را نشان میدهد و از فرشهای تاریخی کاشان و فرشهای صفوی شناختهشده است[۱۰][۱۱]. در سدهٔ شانزدهم فرشهای بزرگ ابریشمی ترنجدار با صحنهٔ شکار به کاشان نسبت داده میشود[۱۵]. برخلاف ادعایی که حتی در برخی منابع فنی دیده میشود، فرش صفوی از نقش انسان و جانور خالی نیست و فرشهای شکارگاهی و جانوری صفوی فراواناند[۱۰]. در برخی فرشهای کرمان هم نقشهای جانوری درون طرحهای گلدار و ترنجی دیده میشود[۹][۱].
محرابی و تصویری
طرح محرابی یا جانمازی قوسی در یک سر فرش دارد که جهت قبله را نشان میدهد و در فرشهای بلوچ رایج است[۱۲][۱۱]. فرشهای تصویری با چهرهها و صحنههای روایی در قرن بیستم در کاشان و کرمان بافته شدند و کرمان حتی نقاشیهای فرانسوی را هم به فرش برگرداند[۱۰][۹].
طرحهای هندسی عشایری
فرشهای عشایری بیشتر به طرحهای هندسی گرایش دارند. هر طایفهٔ ترکمن با گونهٔ ویژهٔ «گُل» هشتضلعی خود شناخته میشود[۱۶] و فرش قشقایی طرح هندسی با ترنجهای لوزی و جانوران و پرندگان کوچک دارد[۷]. بافندگان عشایری این طرحها را اغلب از حافظه میبافند و به گزارش یونسکو در فارس هیچ دو فرشی عیناً یکسان نیست[۲][۱۷].
ریشههای درباری طرحها
در دورهٔ صفوی طرح فرشهای درباری از کارگاه نقاشی و تذهیب دربار میآمد و همان نقشمایهها در تذهیب، جلدسازی و نگارگری هم دیده میشوند[۱۸][۱۹]. نقوش شاخص این دوره شبکهٔ ساقههای پیچان، اسلیمی، نخل، ابرچینی، ترنج و قابهای هندسی همپوشان است[۱۱]. شرح بیشتر این پیشینه در فرش در دوره صفوی آمده است.
چند اشتباه رایج
- «همهٔ فرشهای ایرانی لچکترنجاند»: نادرست است؛ طرحهای لوزیشبکه، چندترنجی و بیجهت هم رواج دارند[۲].
- «شکارگاه و ماهی زیرمجموعهٔ لچکترنجاند»: ماهی (هراتی) طرح تکرارشوندهٔ سراسری است و شکارگاه ردهٔ مستقلی است[۲][۴].
- «طرح ماهی نشانهٔ فرش ارزان است»: طرح هراتی در همهٔ سطوح کیفی، از جمله در فرشهای مرغوب سنه و بیجار، بافته میشود[۴][۳].
- «نام طرح قیمت را تعیین میکند»: قیمت را رج، جنس و اندازه تعیین میکند، نه نام طرح؛ مثلاً فرش اصفهان از فرشهای شهری بسیار مرغوب و معمولاً گران است[۸][۱].
- «نقش انسان و جانور فقط در غرب ایران بافته میشود»: این نقوش در مناطق دیگر هم رایج است؛ کرمان و کاشان فرش تصویری دارند[۱][۱۰][۹].
طرح در دورهٔ جدید
بازار جهانی هم طرحها را دگرگون کرده است. پس از جنگ جهانی اول در ساروق ترنجی شاخهدار با نظر به بازار آمریکا رواج یافت[۱]، و در قرن بیستم زمینههای گلیرنگ با دستهگلها برای همان بازار باب شد[۲۰]. در کرمان دورهٔ جدید زمینههای کرم و رنگهای پاستلی رایج شد[۹][۱]. در طراحی امروز قاببندی سخت سنتی جای خود را به حاشیههای آزاد یا بیحاشیه داده است[۱] و نرمافزارهای طراحی رایانهای امکان پیشنمایش هزاران ترکیب رنگ را فراهم کردهاند[۱]. برای آشنایی با زمینهٔ کلی این هنر، فرش دستباف ایرانی را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
معروفترین طرح فرش ایرانی چیست؟
لچکترنج، یعنی ترنجی در مرکز و یکچهارم آن در چهار گوشه، شناختهشدهترین ترکیببندی است؛ اما طرحهای تکرارشونده مانند هراتی و شاهعباسی، طرح خشتی و طرحهای چندترنجی هم بسیار رایجاند.
طرح افشان یعنی چه؟
طرحی که نقش در سراسر زمینه پخش شده و ترنج ندارد؛ از هر سو منسجم دیده میشود و بالا و پایین مشخصی ندارد.
آیا طرح شکارگاه و ماهی زیرمجموعهٔ لچکترنجاند؟
نه. ماهی یا هراتی طرح تکرارشوندهٔ سراسری است و شکارگاه ردهٔ مستقلی از طرحهای روایی است؛ هر دو ممکن است با ترنج ترکیب شوند، اما زیرمجموعهٔ لچکترنج نیستند.
آیا نام طرح روی قیمت فرش اثر دارد؟
بهتنهایی نه. قیمت را بیشتر رج، جنس، اندازه، کیفیت اجرای طرح و منطقهٔ بافت تعیین میکند؛ یک طرح میتواند در همهٔ سطوح کیفی بافته شود.
طرح خشتی چیست؟
طرحی که زمینهٔ فرش را به قابهای تکراری تقسیم میکند و هر قاب با گل و گیاه پر میشود؛ در بختیاری به آن «فرش باغی» هم میگویند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- چیتسازیان، امیرحسین (1388). نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان. تهران: سروش. ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Qashqai rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kerman carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Baluchi rugمشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Turkmen carpetمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Silk Kashan Carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "The Art of the Safavids before 1600"مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩