فرش تبریز به فرشهای دستبافی گفته میشود که در شهر تبریز یا پیرامون آن در شمالغرب ایران بافته میشوند. تبریز در اوایل صفوی پایتخت بود و در دورهٔ قاجار کانون احیای تجاری فرش ایران برای بازار اروپا شد. فرش امروزی تبریز با گره متقارن، تار پنبهای، بافت با قلاب و طرحهای ترنجی شناخته میشود و از نظر کیفیت طیف بسیار گستردهای دارد.
- تار
- پنبه
- گره
- متقارن (ترکی)؛ فرشهای کهن نامتقارن
- استان
- آذربایجان شرقی
- ابزار شاخص
- کارد قلابدار
- لایهٔ تولید
- شهری (کارگاهی)
- نام انگلیسی
- Tabriz carpet
- گسترهٔ تراکم
- حدود ۱۲۰ تا ۸۰۰ گره در اینچ مربع
- طرحهای رایج
- ترنج تک یا ستارهای با آویز، اسلیمی
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
تبریز در تاریخ فرش ایران
تبریز، شهر بزرگ شمالغرب ایران، از مراکز مهم فرشبافی است و «فرش تبریز» به فرشهایی گفته میشود که در این شهر یا پیرامون آن بافته میشوند[۱]. این شهر پایتخت اوایل صفوی و مرکز فرشهای درباری آن دوره بود[۱]. بریتانیکا تبریز را در کنار کاشان، اصفهان و کرمان از مراکز مهم فرش صفوی میشمارد[۲]. پایتخت صفوی پس از ۱۵۵۵م از تبریز به قزوین منتقل شد[۳].
فرشهای صفوی منسوب به تبریز
شناسایی فرشهای درباری اوایل صفوی که در تبریز بافته شدهاند کار دشواری است[۱]. فرش اردبیل، که اکنون در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن است، از نمونههایی است که در این بحث مطرح میشود[۱]. موزهٔ هنر شهرستان لسآنجلس (لکما) خاستگاه جفت این فرش را «ایران، شاید تبریز» ثبت کرده و دیماند هم کارگاهی در تبریز را پیشنهاد کرده است[۴][۵]. موزهٔ ویکتوریا و آلبرت فرش چلسی را هم با قید «شاید تبریز» معرفی میکند[۶]. بنابراین انتساب این شاهکارها به تبریز یک دیدگاه پژوهشی است، نه واقعیتی قطعی (نک. فرش اردبیل).
بریتانیکا فرشهای تجاری سدههای ۱۶ و ۱۷ را نمونههای شاخصتر آن دوره میداند؛ این فرشها گره نامتقارن روی بنیاد پنبهای داشتند و بسیاری از آنها به جنوب اروپا صادر شدند[۱].
احیای قاجاری و تجارت با اروپا
احیای تجاری فرش تبریز از میانهٔ قرن ۱۹ برای بازار اروپا آغاز شد[۱]. تاجران تبریز در دورهٔ قاجار فرش را از راه استانبول به اروپا صادر میکردند[۷][۸]. به گزارش ایرانیکا، رونق فرشبافی از دههٔ ۱۸۷۰ آغاز شد و بخش مهمی از سرمایهٔ آن در آغاز از آنِ بازرگانان ایرانی، از جمله بازرگانان تبریز، بود[۹]. خاندانهای دیلمقانی، صدقیانی و میلانی از بازرگانان ایرانی این دورهاند[۹].
شرکت زیگلر نخستین نمایندگی خود در ایران را در ۱۲۸۴ق/۱۸۶۷م در تبریز گشود[۸]. تبریز در این دوره بازار مرکزیِ مناطق قالیباف پیرامون خود بود[۸]. تا ۱۳۲۹ش/۱۹۱۱م شرکتهای خارجی جای پیمانکاران اولیه را در تبریز گرفته بودند و شهر در سراسر قرن بیستم مرکز مهمی باقی ماند[۱۰]. گروهی از بافندگان تبریزی در قرن ۱۹ به مشهد مهاجرت کردند و فرش «مشهد ترکباف» با گره متقارن حاصل کار آنان است[۱۱].
ساختار و فن بافت
گره و قلاب تبریزی
فرش امروزی تبریز گره متقارن دارد، در حالی که فرشهای کهنتر آن با گره نامتقارن بافته میشدند[۱]. بافندگان تبریز بهجای انگشت از کاردی با زائدهٔ قلابمانند برای زدن گره استفاده میکنند و بیش از یک گره در ثانیه میزنند[۱]. این روش سرعت بافت تبریز را از بسیاری از مراکز دیگر ایران بیشتر کرده است[۱]. دربارهٔ تفاوت دو گره به گره فارسی و گره ترکی نگاه کنید.
بنیاد، پشم و دار
تار فرش تبریز همیشه پنبه است[۱][۱۲]. در فرش جدید تبریز ساختار پود سادهتر شده است[۱]. پشم تبریز در مقایسه با برخی مراکز دیگر زبرتر و پرز آن سفتتر است[۱]. «دار تبریزی» چلهٔ پیوسته دارد و فرش بافتهشده را پشت دار میگرداند، به طوری که میتوان فرشی تقریباً دو برابر ارتفاع دار بافت[۱۳]. توضیح انواع دار در دار قالی آمده است.
تراکم
به گزارش گوسوامی، تراکم فرشهای تبریز از حدود ۱۲۰ تا ۸۰۰ گره در اینچ مربع متغیر است[۱۲]. این گستره نشان میدهد که نام «تبریز» بهتنهایی دربارهٔ درجهٔ کیفی فرش چیزی نمیگوید و باید رج شمار و اجرای طرح را جداگانه سنجید[۱۲].
طرحها و رنگها
فرشهای سنتی تبریز معمولاً طرح ترنجی دارند؛ از ترنج تک و ساده تا ترنجهای ستارهای با آویز و لچک، همراه با ساقههای پیچان اسلیمی در زمینه[۱]. در دورهٔ جدید علاوه بر طرحهای ترنجی، بازسازی طرحهای کلاسیک ایرانی هم در تبریز رایج است[۱]. قالب ترنج مرکزی با یکچهارم آن در چهار گوشه را لچک ترنج مینامند[۱۴].
در رنگرزی تبریز، رنگهای کرومی و آنیلینی اروپایی جای رنگهای گیاهی را گرفت[۱]. بریتانیکا به نقدی اشاره میکند که برخی فرشهای جدید تبریز را از نظر اجرا بیش از حد ماشینی و از نظر رنگ یکنواخت میداند[۱].
تبریز و مکتبهای پیرامونی
تبریز مرکز بازاری برای بافتههای روستاهای آذربایجان بوده است[۸]. فرش هریس که در روستاهای شرق تبریز بافته میشود، ترنجهای منحنی تبریز را به شکلهای هندسی با زوایای تند برمیگرداند[۱۵]. هر دو مرکز گره متقارن دارند که در آذربایجان و مناطق ترکنشین ایران رایج است[۷][۱].
نکتههای تشخیص و خرید
- گره متقارن، تار پنبهای و ترنجهای منحنیخط از نشانههای رایج فرش جدید تبریز است[۱].
- وجود گره نامتقارن در فرشی کهن که «تبریز» نامیده شده، لزوماً انتساب را رد نمیکند، چون فرشهای کهن تبریز نامتقارن بودند[۱].
- چون کیفیت تبریز گسترده است، رجشمار، نرمی و جنس پرز، و یکنواختی پشت فرش را بررسی کنید[۱۲][۱].
- رنگهای کرومی در تبریز رایج است و فرش را باید از نظر ثبات رنگ در برابر شستوشو و نور هم ارزیابی کرد[۱][۱۲].
پرسشهای پرتکرار
فرش تبریز ترکباف است یا فارسیباف؟
فرش امروزی تبریز با گره متقارن (ترکی) بافته میشود، اما فرشهای کهنتر تبریز گره نامتقارن داشتند. پس نوع گره بهتنهایی برای تاریخگذاری یا انتساب فرشهای قدیمی کافی نیست.
چرا کیفیت فرشهای تبریز اینقدر متفاوت است؟
تبریز مرکز بزرگ تولید شهری و تجاری است و فرشهایش از بافتهای ساده تا بسیار ظریف (حدود ۱۲۰ تا ۸۰۰ گره در اینچ مربع) را در بر میگیرد. رجشمار، جنس پرز و اجرای طرح را جداگانه بسنجید.
آیا فرش اردبیل در تبریز بافته شده است؟
محل بافت فرش اردبیل محل اختلاف است. موزهٔ لکما آن را «ایران، شاید تبریز» میداند، اما کاشان و مشهد هم مطرح شدهاند.
فرش تبریز را با فرش هریس چگونه تشخیص دهیم؟
هریس برداشتی روستایی از ترنجهای تبریز است؛ خطوط منحنی تبریز در هریس به زوایای تند و هندسی تبدیل میشود و بافت آن درشتتر و محکمتر است.
منابع
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "The Art of the Safavids before 1600"مشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Ardabil Carpets" (May H. Beattie, 1986)مشاهده ↗ ↩
- V&A — The Chelsea Carpet (589-1890)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets xi. Qajar Period" (Annette Ittig, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Mashhadمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩