ماهی درهم یا «هراتی» یکی از پرکاربردترین طرحهای تکرارشوندهٔ فرش ایرانی است. واحد آن گلی ستارهای درون لوزی است که نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل در پیرامون دارد، و تکرار این واحد در سراسر متن نقشی پیوسته میسازد. طرح هراتی در بیجار، سنه، بخشایش و ساروق هم در متن و هم درون ترنج دیده میشود و در همهٔ سطوح کیفی، از فرش ساده تا فرشهای مرغوب، بافته میشود.
- کاربرد
- متن، درون ترنج، حاشیه
- خانواده
- طرح تکرارشونده (افشان)
- واحد طرح
- گل ستارهای در لوزی با نخل و برگ داسی
- مناطق شاخص
- بیجار، سنه، بخشایش، ساروق
- نام انگلیسی
- Herati / mahi design
- نامهای دیگر
- هراتی، ماهی، ماهی درهم
- بخش
- طرح و نقشه
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
تعریف
ماهی درهم یا «هراتی» نام طرحی تکرارشونده است که از یک واحد کوچک ساخته میشود: گلی ستارهای درون لوزی، نخلهایی در گوشههای لوزی و چهار برگ داسیشکل در پیرامون آن[۱]. این واحد در سراسر زمینه تکرار میشود و نقشی پیوسته و یکنواخت پدید میآورد[۱]. از این رو طرح هراتی در خانوادهٔ طرحهای تکرارشونده یا افشان جای میگیرد، یعنی طرحهایی که از هر سو منسجم دیده میشوند و بالا و پایین مشخصی ندارند[۱]. مرور کلی این خانوادهها در طرح های فرش ایرانی آمده است.
ساختار واحد هراتی
واحد هراتی چهار جزء اصلی دارد[۱]:
- گل مرکزی: گلی ستارهای که در میان واحد مینشیند.
- لوزی: قابی که گل مرکزی را در بر میگیرد و شبکهٔ طرح را میسازد.
- نخلها: گلهای نخلی که در گوشههای لوزی قرار میگیرند.
- برگهای داسیشکل: چهار برگ خمیده که پیرامون لوزی میچرخند.
در طراحی نساجی چنین تکرارهایی با شیوههایی مانند تکرار ساده یا تکرار نیمگام روی سطح پخش میشوند[۲]. در نقشهٔ فرش، واحد تکرار در سراسر متن پیاده میشود و بافنده، چون ردیفبهردیف میبافد، چند واحد را همزمان پیش میبرد[۲].
جای هراتی در ترکیببندی فرش
طرح هراتی در سه جای فرش به کار میرود:
- متن (افشان): رایجترین کاربرد، که کل زمینه با تکرار واحد هراتی پر میشود[۱][۳].
- درون ترنج: در فرشهای بیجار، سنه و بخشایش نقش هراتی درون ترنج هم دیده میشود[۳][۴][۲].
- حاشیه: Goswami حاشیهٔ هراتیِ معروف به «لاکپشتی» را از ویژگیهای فرش بخشایش میداند[۲].
در فرش سنتی ساروق، هراتی و بته گاه به صورت سراسری و گاه درون ترنج به کار رفتهاند و رایجترین ترکیب آن لچکترنج است[۲]. پس هراتی میتواند با ترنج ترکیب شود، اما خودش زیرمجموعهٔ لچک ترنج نیست[۱][۴].
مناطق شاخص
| منطقه | ویژگی فرش | کاربرد هراتی |
|---|---|---|
| بیجار | کار بافندگان کرد؛ گره متقارن؛ بسیار سنگین و سفت[۳] | هراتی تکرارشونده یا ترنجی روی زمینهٔ یکدست[۳] |
| سنه | ظریفترین فرش کردی؛ گره متقارن[۴] | هراتی در کنار بته و ترنج ششضلعی[۴] |
| بخشایش | فرشهای بزرگ با طرح هندسی و رنگهای روشن؛ شبیه هریس[۲][۵] | هراتی درون ترنج؛ حاشیهٔ هراتی لاکپشتی[۲] |
| ساروق | گره نامتقارن روی تار پنبه[۶] | هراتی و بته، سراسری یا درون ترنج[۲] |
فرش بیجار یکی از شناختهشدهترین فرشهای هراتی است؛ Goswami هراتی را رایجترین نقش بیجار، هم در ترنج و هم در طرحهای سراسری، میداند[۲][۳]. بخشایش از نامهای بازاری منطقهٔ هریس است و طرح و سبک فرشهایش به هریس نزدیک است[۵][۲]. در بخشایش ترنجهای پررنگ روی زمینهٔ روشن نشستهاند و ترکیب رنگ سرمهای و قرمز رایج است[۲]. فرش بیجار هم چنان سنگین و سفت است که نباید تا شود، چون ممکن است بنیادش بشکند؛ این فرش را باید لوله کرد[۳][۲].
هراتی و کیفیت فرش
در برخی راهنماهای خرید گفته شده که فرشهای بسیار ارزان معمولاً «ریزماهی» و از پشم کلفتاند. این تعمیم درست نیست: طرح هراتی در همهٔ سطوح کیفی بافته میشود، از جمله در فرشهای مرغوب سنه و بیجار[۴][۳]. همان منابع در جای دیگر از «ریزماهیِ گران» هم سخن گفتهاند که با ادعای نخست تناقض دارد. کیفیت و قیمت فرش هراتی را، مانند هر طرح دیگری، رج، جنس الیاف، اندازه و کیفیت اجرای طرح تعیین میکند[۲].
یکی از نکتههای کیفی در طرحهای تکرارشونده، یکسانی واحدهاست. شکستگی گل یا نابرابری اندازهٔ نقوش تکراری نشانهٔ اجرای ضعیف طرح است، چون اجرای درست طرح از معیارهای کیفیت شمرده میشود[۲]. در فرشی که با هراتی پر شده، این ناهمسانیها آسانتر به چشم میآید.
هراتی در کنار نقشمایههای دیگر
هراتی اغلب در کنار بته جقه دیده میشود؛ در سنه و ساروق هر دو نقش در کنار هم به کار رفتهاند[۴][۲]. تفاوت این دو در ساختار است: هراتی واحدی لوزیشکل با گل و برگ است، در حالی که بته نقشی برگمانند با نوک خمیده است[۱]. هر دو را میتوان به صورت سراسری تکرار کرد یا درون ترنج نشاند[۱][۲].
پرسشهای پرتکرار
طرح ماهی درهم یعنی چه؟
طرحی تکرارشونده که واحدش گلی ستارهای درون لوزی با نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل در پیرامون است؛ در منابع آن را «هراتی» هم مینامند.
آیا فرش ماهی ارزان است؟
نه لزوماً. طرح هراتی در همهٔ سطوح کیفی بافته میشود، از جمله در فرشهای مرغوب سنه و بیجار؛ قیمت را رج، جنس و اندازه تعیین میکند، نه نام طرح.
ماهی درهم زیرمجموعهٔ لچکترنج است؟
نه. ماهی طرح تکرارشوندهٔ سراسری است؛ ممکن است درون یک ترنج هم به کار رود، اما خودش خانوادهٔ جداگانهای از لچکترنج است.
فرشهای معروف با طرح هراتی از کجا هستند؟
بیجار، سنه و بخشایش (از نامهای بازاری منطقهٔ هریس) از مراکز شاخص این طرحاند و در فرش سنتی ساروق هم هراتی و بته به کار رفته است.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩