نقشهٔ فرش طرح رنگی فرش روی کاغذ شطرنجی است که هر خانهٔ آن نمایندهٔ یک گره است و رنگ خانه رنگ همان گره را نشان میدهد. طرح نخست به صورت طرح اولیه کشیده و سپس با ابعاد دقیق روی کاغذ شطرنجی پیاده میشود و بافنده ردیفبهردیف از روی آن میبافد. در کنار نقشهٔ کاغذی، «واگیره» یعنی نمونهٔ بافتهشدهٔ بخشی از طرح هم به کار میرود، و بافندگان عشایری طرحهای سنتی را اغلب بینقشه و از حافظه میبافند.
- بستر
- کاغذ شطرنجی (خانهبندی)
- مراحل
- طرح اولیه، پیادهسازی شطرنجی، رنگگذاری
- واحد نقشه
- هر خانه یک گره
- نام انگلیسی
- Carpet cartoon / design chart
- ابزار امروزی
- نرمافزار طراحی رایانهای
- در فرش عشایری
- بافت از حافظه
- جایگزین بافته
- واگیره
- بخش
- طرح و نقشه
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
نقشهٔ فرش چیست؟
نقشهٔ فرش طرحی رنگی روی کاغذ شطرنجی است که هر خانهٔ آن نمایندهٔ یک گره است و رنگ خانه، رنگ گره را نشان میدهد[۱][۲]. بافنده این نقشه را نزدیک دست خود روی دار میآویزد و گرهها را خانهبهخانه از روی آن میزند[۲]. چون هر خانه یک گره است، نقشه به زبان بافنده میگوید در هر نقطه رنگ نخ کجا باید عوض شود[۲].
نقشه ابزار اصلی تولید در کارگاههای شهری است. در فرش دستباف ایرانی دو سنت کنار هم وجود دارد: بافت از روی نقشهٔ دقیق در کارگاهها و بافت از حافظه در میان عشایر[۱][۲].
از طرح اولیه تا نقشهٔ شطرنجی
طرح فرش ابتدا به صورت طرح اولیه یا «کروکی» کشیده میشود و سپس با جزئیات ابعاد روی کاغذ شطرنجی پیاده میشود[۲]. به نوشتهٔ Goswami اجزای پایهٔ طراحی سطح فرش ترکیببندی، رنگبندی، فرمها و نقشمایهها هستند[۲]. کیفیت و ریزی کاغذ شطرنجی به پیچیدگی طرح و بهویژه به تراکم گره فرش بستگی دارد[۲]؛ به همین دلیل نقشه برای یک رج شمار مشخص تهیه میشود.
نقشه معمولاً به اندازهٔ واقعی و رنگآمیزیشده است و برای استفاده روی دار به بخشهای افقی تقسیم میشود[۱]. پژوهشگران نقشهکشی سنتی را فرایندی سهمرحلهای توصیف کردهاند: طرح اولیه، نقطهگذاری روی شبکه و رنگآمیزی[۳].
ترکیببندی و تکرار
ترکیببندی سنتی شامل حاشیهٔ بیرونی، حاشیهٔ درونی، متن یا زمینه و ترنج است و متن ممکن است ترنج یا نقش تکرارشونده داشته باشد[۲]. در طراحی نساجی گونههای مختلف تکرار به کار میرود، از جمله تکرار ساده، تکرار نیمگام، تکرار ساتنی و تکرار بر پایهٔ منحنیهای «اوجی»[۲]. در طراحیهای جدید، قاببندی سخت سنتی جای خود را به حاشیههای آزاد، درهمرفته یا بیحاشیه داده است[۲]. شرح خانوادههای طرح، از لچک ترنج تا افشان، در طرح های فرش ایرانی آمده است.
واگیره
واگیره نمونهٔ بافتهشدهای از بخشی از زمینه و حاشیه است که طرح و رنگبندی را پیش از بافت اصلی بهتر از کاغذ نشان میدهد[۱][۴]. به این ترتیب واگیره هم الگوی کار بافنده است و هم فرصتی برای دیدن نتیجهٔ رنگها روی پرز پیش از بافت اصلی[۱]. واگیرههای بیجار شهرت خاصی دارند[۴].
نقشهخوانی و نوشتن طرح
در برخی کارگاهها یک نفر نقشه را برای بافندگان «میخواند» تا چند بافنده همزمان و هماهنگ روی یک فرش کار کنند[۱][۵]. در هند هم سنتی به نام «تعلیم» وجود دارد: نوشتهای رمزگونه که طرح را برای بافنده شرح میدهد[۵]. در واژهنامهٔ Goswami طراح نقشه «نقشهنویس» نامیده شده است[۵].
چون بافت ردیفبهردیف پیش میرود، بافنده نمیتواند یک نقش را جداگانه تمام کند و سپس سراغ نقش بعدی برود؛ او چند نقش را همزمان در هر ردیف پیش میبرد[۲]. همین ویژگی است که نقشهٔ دقیق خانهبندیشده را در فرشهای پرنقش ضروری میکند.
بافت از حافظه
بافندگان عشایری طرحهای سنتی را اغلب از حافظه و بدون نقشه میبافند[۱][۶][۲]. یونسکو در پروندهٔ قالیبافی فارس توضیح میدهد که دانش بافت بهصورت شفاهی و با الگوگیری منتقل میشود و هیچ دو فرشی عیناً یکسان نیست[۶]. این تفاوت شیوه، یکی از مرزهای اصلی میان فرش کارگاهی و فرش عشایری است که در فرش شهری روستایی عشایری شرح داده شده است.
نقش طراح و بافنده
در فرش کارگاهی، رنگها و طرح را طراح تعیین میکند و به صورت تصویری رنگی به بافنده میدهد؛ در رنگرزی نیز دقت میشود که نخها دقیقاً با رنگهای تعیینشده بخوانند تا فرش نهایی بازتاب درستی از طرح باشد[۲]. Goswami یادآوری میکند که فرش خوب ترکیبی از هنر، صناعت، فناوری و اقتصاد است و انتظار نمیرود یک نفر، مثلاً طراح، در همهٔ این زمینهها متخصص باشد[۲].
تقسیم کار میان طراح و بافنده در مناطق مختلف یکسان نیست. به گزارش پروندهٔ یونسکو، در کاشان بیش از دوسوم بافندگان زناند، در حالی که طراحی و رنگرزی بهطور سنتی کار مردان است[۷]. در فارس برعکس، طراحی، انتخاب رنگ و بافت با زنان است[۶].
نقشهکشان کاشان
کاشان سنت نقشهکشی شناختهشدهای دارد. به نوشتهٔ چیتسازیان، دو برادر قلمدانساز، میرزا علیاکبر و میرزا احمد نقاش، در دورهٔ ناصری به نقشهکشی قالی روی آوردند و سبک صفوی را زنده کردند[۸]. همین منبع سید رضا صانعی (۱۲۶۵–۱۳۶۶ش) را پرآوازهترین نقاش نقشهٔ قالی کاشان میداند که کاغذ شطرنجی را در نقشهکشی کاشان رواج داد[۸]. این زندگینامهها تنها بر پایهٔ همین کتاب است و منبع مستقلی برای آنها در دست نیست. برای پیشینهٔ این شهر نک. فرش کاشان.
نقشه در عصر رایانه
نرمافزارهای طراحی رایانهای امکان پیشنمایش هزاران ترکیب رنگ را پیش از بافت فراهم میکنند[۲]. پژوهشهای تازهتر حتی تولید نقشهٔ فرش با شبکههای عصبی و روشهای «انتقال سبک» را آزمودهاند؛ نویسندگان یکی از این پژوهشها نقشهکشی سنتی را کند و پرهزینه دانستهاند و الگوریتمی برای ساخت نقشهٔ مدرن از روی نقشههای سنتی پیشنهاد کردهاند[۳]. ارزیابی آن پژوهش بر نظرسنجی تکیه دارد و بافتپذیری نقشههای تولیدشده، یعنی تبدیل آنها به نقشهٔ شطرنجی قابلبافت، در آن بررسی نشده است[۳]. شرح بیشتر در هوش مصنوعی در طراحی فرش آمده است.
پرسشهای پرتکرار
هر خانهٔ نقشهٔ فرش چه چیزی را نشان میدهد؟
هر خانه نمایندهٔ یک گره است و رنگ آن خانه رنگ نخی را نشان میدهد که بافنده باید در آن نقطه گره بزند.
واگیره چیست؟
واگیره نمونهٔ بافتهشدهای از بخشی از زمینه و حاشیهٔ فرش است که طرح و رنگبندی را پیش از بافت اصلی بهتر از کاغذ نشان میدهد و خودش هم الگوی بافت قرار میگیرد.
آیا فرشهای عشایری هم نقشه دارند؟
معمولاً نه. بافندگان عشایری طرحهای سنتی را اغلب از حافظه و بدون نقشه میبافند و دانش بافت بهصورت شفاهی و با الگوگیری منتقل میشود؛ از همین رو هیچ دو فرشی عیناً یکسان نیست.
نقشهخوان کیست؟
در برخی کارگاهها یک نفر نقشه را برای بافندگان «میخواند» تا چند بافنده بتوانند همزمان و هماهنگ روی یک فرش کار کنند.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Rahmatian, D.; Moshavash, M.; Eftekhari, M.; Hoseinkhani, K. (2024). "Generating Modern Persian Carpet Map by Style-Transfer". J. Mahani Math. Res. 13(1): 23–44. doi:10.22103/jmmr.2023.20648.1373مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩
- چیتسازیان، امیرحسین (1388). نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان. تهران: سروش. ↩