ویلتون روشی از بافت فرش است که در آن نخ خاب مانند چله بافته میشود و هر جا طرح لازم داشته باشد از سطح زمینه بالا میآید. در بافت سیمیِ کلاسیک، حلقههای خاب روی سیمهای فلزی ساخته میشوند: اگر سر سیم تیغه داشته باشد خاب بریده و فرش «ویلتون» به دست میآید و اگر نداشته باشد حلقهها میمانند و فرش «بروکسل» ساخته میشود. ویلتون سیمی امروز بیشتر برای فرش سرتاسری مرغوب مسکونی و قراردادی به کار میرود.
- بروکسل
- خاب حلقه (سیم بیتیغه)
- ویلتون
- خاب بریده (سیم تیغهدار)
- اصل کار
- ساخت حلقهٔ خاب روی سیم فلزی
- الیاف خاب
- پشم، نایلون یا مخلوط آنها
- نام انگلیسی
- Wilton / Brussels weaving
- کاربرد اصلی
- فرش سرتاسری مسکونی و قراردادی
- تعداد قاب رنگ
- معمولاً تا ۵
- گام متداول تکرویه
- ۸ در اینچ (۳۱٫۵ در دسیمتر)
- بخش
- روشهای بافت ماشینی
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
ویلتون چیست؟
ویژگی اصلی فرش ویلتون این است که نخ خاب مانند یک چله بافته میشود و هر جا لازم باشد، از سطح زمینه بالا میآید تا پرز بسازد.[۱] نخهای خابی که ژاکارد در یک نقطه برای سطح انتخاب نکرده، درون زمینه باقی میمانند و «خاب مرده» نامیده میشوند.[۱] امروز واژهٔ «ویلتون» نام عام بافتهای چلهای خاب است و شامل ماشینهای سیمی و روبهرو هر دو میشود.[۱]
بافت سیمی: ویلتون و بروکسل
بافت سیمی از قدیمیترین روشهای بافت فرش است.[۲] در این روش، حلقههای خاب روی سیمهای فلزیِ تخت ساخته میشوند که در جهت پود و معمولاً هر دو پود یک بار وارد دهنهٔ خاب میشوند؛ ارتفاع سیم، ارتفاع خاب را تعیین میکند.[۲][۱]
- ویلتون (خاب بریده): اگر سر سیم تیغهٔ تیز داشته باشد، هنگام بیرونکشیدن سیم، حلقهها بریده میشوند.[۱][۳]
- بروکسل (خاب حلقه): اگر سر سیم ساده باشد، خاب به صورت حلقه باقی میماند.[۱][۴]
سیمها پیوسته بازیافت میشوند: چند سیم همزمان در فرش قرار دارند و دورترین سیم از لبهٔ بافت بیرون کشیده و در ردیف تازه دوباره وارد میشود.[۱] فرش بروکسل معمولاً دوپودی و فرش ویلتون اغلب سهپودی بافته میشود.[۵] با ترکیب این امکانات میتوان خاب بریده، حلقه، حلقهٔ بلند و کوتاه و جلوههای برجسته را در یک فرش ساخت.[۲]
ژاکارد، قاب رنگ و گام
دستگاههای ویلتون به طور سنتی ژاکاردی دارند که در هر ستون پرز از میان پنج نخ خاب رنگی، یا پنج «قاب»، انتخاب میکند؛ برای فرشهای ساده دستگاههای سادهتر بادامکی هم به کار میرود.[۱] در فرش ساده نخ خاب از غلتک تغذیه میشود، اما فرشهای چندرنگ نخ را از قفسه (کریل) میگیرند.[۱] ماشین سیمی مدرن نیز با ژاکارد الکترونیکی تا پنج قاب رنگ کار میکند.[۲]
ظرافت ویلتون با «گام» بیان میشود. گام متداول دستگاههای تکرویه ۸ پرز در اینچ (۳۱٫۵ در دسیمتر) است و دستگاههای ظریفتر ۹٫۵ در اینچ (۳۷٫۴ در دسیمتر) دارند.[۱] دستگاههای گام ۸ به طور سنتی بافت دوپودی با نخ پشمیریس میبافند و دستگاههای ظریفتر بافت سهپودی با نخ نیمهفاستونی ظریف.[۱] تراکم پرز در این دستگاهها معمولاً ۸۷۰ تا ۱۶۵۰ پرز در دسیمتر مربع است.[۱] برای مقایسه با شانهٔ فرشهای روبهرو، شانه و تراکم را ببینید.
الیاف و کاربرد
گرمای اصطکاک هنگام بیرونکشیدن سیم، نخهای حساس به گرما مانند پلیپروپیلن را ذوب میکند؛ برای همین خاب ویلتون سیمی بیشتر پشم، نایلون یا مخلوط این دو است.[۲] ویلتون سیمی فرشی مرغوب است که بیشتر برای فرش سرتاسری مسکونی و قراردادی (اداری و عمومی) به کار میرود.[۲] چون ظاهر خاب در سراسر عرض ماشین یکسان است، در فرشهایی که در چند نوبت بافته میشوند مشکل سایهرنگ و جورکردن کنارهها کمتر پیش میآید.[۲] نوشته و لوگو هم در این روش بهآسانی بافته میشود.[۲]
ویلتون روبهرو و بافت حلقه بدون سیم
دستگاههای ویلتون مدرن معمولاً دو فرش را همزمان به شیوهٔ روبهرو میبافند؛ تیغهای رفتوبرگشتی خاب را میبُرد و دو فرش را جدا میکند. این دستگاهها با راپیر انعطافپذیر کار میکنند و سرعتشان بسیار بیشتر از دستگاههای ماکویی تکرویهٔ قدیمی است و در تولید قالیچهها اهمیت ویژهای دارند.[۱]
برای خاب حلقه، روش تازهتری بدون سیم هم پدید آمده است: حلقهها روی «پود کاذب» و بالای «گیج»ها ساخته میشوند و پودهای کاذب پس از شکلگیری حلقه بیرون کشیده میشوند.[۲] سرعت این روش تا سه برابر ماشین سیمی است و نخهای حساس به گرما را هم میپذیرد.[۲] واندویل نخستین ماشین از این نوع، CLP81، را در ۲۰۰۲م معرفی کرد.[۶] یکی از کاربردهای تازهٔ آن فرش هواپیما با خاب حلقهٔ صددرصد پشمی است.[۲]
پیشینه
به روایت بریتانیکا، کارخانهٔ سلطنتی فرش ویلتون در ۱۶۵۵م تأسیس شد و بافندگان ویلتون در ۱۶۹۹م منشور سلطنتی گرفتند.[۳][۷] ارل پمبروک بافندگانی از کارگاه ساوونری فرانسه را به ویلتون آورد تا بافت بروکسل را آموزش دهند.[۷] بریتانیکا خاستگاه فن بروکسل را احتمالاً بروکسل یا اطراف آن میداند و رواجش را به نیمهٔ اول قرن نوزدهم نسبت میدهد.[۴] در کیدرمینستر از حدود ۱۷۴۹م فرش خاب بریده به سبک ویلتون بافته شد.[۸]
بروکسل نخستین فرشی بود که روی دستگاه مجهز به ژاکارد بافته شد و اراستوس بیگلو در ۱۸۴۹م دستگاه آن را موتوری کرد.[۵][۹] به گزارش بریتانیکا، تراکم فرش ویلتون به حدود ۱۲۰ پرز در اینچ مربع میرسد.[۳] سیر کامل این تحولات در تاریخچهٔ فرش ماشینی در جهان آمده است و روش رقیب آن، اکسمینستر، خاب مرده ندارد.
پرسشهای پرتکرار
فرق فرش ویلتون و بروکسل چیست؟
هر دو با سیم بافته میشوند. در ویلتون سیم تیغهدار هنگام بیرونکشیدن حلقهها را میبُرد و خاب بریده میسازد؛ در بروکسل سیم تیغه ندارد و خاب به صورت حلقه باقی میماند.
چرا در ویلتون سیمی از نخ پلیپروپیلن استفاده نمیشود؟
چون سیم فلزی هنگام بیرونکشیدن بر اثر اصطکاک داغ میشود و نخهای حساس به گرما مانند پلیپروپیلن را ذوب میکند؛ برای همین خاب ویلتون سیمی بیشتر پشم، نایلون یا مخلوط آنهاست.
آیا واژهٔ ویلتون فقط به بافت سیمی گفته میشود؟
نه. امروز «ویلتون» نام عام بافتهایی است که نخ خاب در آنها مانند چله بافته میشود؛ دستگاههای ویلتون مدرن بیشتر به شیوهٔ روبهرو کار میکنند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Wilton carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Brussels carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Wilton carpetمشاهده ↗ ↩
- Textile World — Van De Wiele Develops Loop-Pile Weaving Machine (2002)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Worcestershire People and Places — The First Carpets, Kidderminsterمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Erastus Brigham Bigelowمشاهده ↗ ↩