اکسمینستر (آکسمینستر) روشی از بافت فرش است که در آن پرزهای بریده ردیفبهردیف وارد پارچهٔ زمینه میشوند و تنها خاب فرش همان خاب دیدهشونده است؛ یعنی برخلاف ویلتون، خاب مرده ندارد. این ویژگی امکان بافت طرحهای پررنگ، نوشته و لوگو را فراهم میکند. گونهٔ غالب امروزی آن اکسمینستر گیرهای-ژاکاردی است و کاربرد سنتیاش فرش هتلها، کشتیهای تفریحی و کازینوهاست.
- نام دیگر
- آکسمینستر
- گونهها
- گیرهای، ماسورهای، ماسورهای-گیرهای
- تعداد رنگ
- معمولاً ۸ تا ۱۲؛ تا ۱۶ در MAX91
- ویژگی اصلی
- بدون خاب مرده؛ پرز ردیفبهردیف
- گام متداول
- ۷ در اینچ (حدود ۲۷۵ دندانه در متر)
- خاستگاه نام
- کارگاه توماس ویتی، آکسمینستر (۱۷۵۵م)
- نام انگلیسی
- Axminster weaving
- الیاف خاب سنتی
- پشم، نایلون، پشم/نایلون ۸۰/۲۰
- بخش
- روشهای بافت ماشینی
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
اکسمینستر چیست؟
ویژگی اصلی اکسمینستر این است که نخ خاب ردیفبهردیف وارد پارچهٔ زمینه میشود و تنها خاب موجود در فرش همان خابِ دیدهشونده است.[۱] در ویلتون نخهای انتخابنشده به صورت «خاب مرده» در زمینه میمانند، اما در اکسمینستر فقط خاب دیدهشونده مصرف میشود و خاب مرده وجود ندارد.[۱][۲] هر پرز در این بافت به شکل U دور پود تا میشود.[۱] اکسمینستر برای فرشهای نقشداری به کار میرود که تعداد رنگ آنها میتواند بیشتر از ویلتون باشد.[۱]
سه گونهٔ اکسمینستر
اکسمینستر سه گونه دارد: گیرهای-ژاکاردی که امروز گونهٔ غالب است، ماسورهای، و ماسورهای-گیرهای.[۱]
اکسمینستر گیرهای (ژاکاردی)
نخ خاب از قفسه (کریل) میآید و برای هر دندانهٔ شانه یک «حامل» وجود دارد که چند رنگ نخ را در طبقههای جداگانه نگه میدارد. در سراسر عرض دستگاه، برای هر حامل یک گیره هست؛ گیرهها که به منقار پرنده تشبیه میشوند، بالا میروند، سر نخ را میگیرند و پس از برش، آن را در زمینه جا میدهند.[۱] ژاکارد هر حامل را به اندازهٔ لازم بالا میبرد تا رنگ درست جلوی گیره قرار گیرد.[۱] ژاکارد گیرهای معمولاً ۸ رنگ را کنترل میکند و نوع ۱۲ رنگی هم ساخته میشود.[۱] در این دستگاهها معمولاً یک راپیر صلب برای هر ردیف پرز سه پود دورشته میزند.[۱]
اکسمینستر ماسورهای
در این روش برای هر ردیف از تکرار طرح یک «ماسوره» جداگانه پیچیده میشود که نخهای رنگی را به ترتیب پرزهای همان ردیف کنار هم دارد. عرض ماسورهها معمولاً ۲۷ یا ۳۶ اینچ (۰٫۶۹ یا ۰٫۹۱ متر) است.[۱] ماسورهها روی زنجیری بیپایان بالای دستگاه نصب میشوند و یکییکی پایین میآیند تا ردیف پرز خود را در زمینه بگذارند؛ برای هر ردیف پرز سه پود دورشته زده میشود.[۱] تعداد رنگ در این روش تقریباً نامحدود است، اما کار دستی زیادی میخواهد و امروز کمیاب است.[۱]
ماسورهای-گیرهای
این دستگاه برای ترکیب توان طرحآفرینی ماسورهای با ساختار محکم گیرهای ساخته شد: ماسورهها در زنجیر میمانند و گیرههایی با کمان حرکت کوتاهتر نخ را از آنها برمیدارند.[۱][۳]
گام، تراکم و رنگ
بیشتر دستگاههای گیرهای گام ۷ پرز در اینچ (۲۷٫۶ در دسیمتر، حدود ۲۷۵ دندانه در متر) دارند و گونههایی با ۳۱٫۵ و ۳۵٫۴ در دسیمتر هم کار میکنند.[۱][۲] تراکم پرز در اکسمینستر گیرهای از حدود ۶۵۰ تا ۱۲۴۰ پرز در دسیمتر مربع است.[۱] دستگاههای ماسورهای با همان گام ۴۳۰ تا ۹۸۰ پرز در دسیمتر مربع میبافند و یک واحد خاص با گام ۳۷٫۴ به ۱۴۷۰ پرز میرسد.[۱] مقایسهٔ این اعداد با شانهٔ فرشهای روبهرو در شانه و تراکم آمده است.
کاربرد و الیاف
اکسمینستر به طور سنتی برای بازار قراردادی، یعنی هتلها، کشتیهای تفریحی و کازینوها، با خاب پشم، نایلون یا مخلوط پشم/نایلون ۸۰/۲۰ تولید میشود.[۲] نوشته و لوگو در این روش بهآسانی بافته میشود و محدودیت آینهای بافت روبهرو را ندارد.[۲] با ساخت ماشینهای تازه، بازار اکسمینستر برای قالیچهها هم رو به رشد است و حتی نخ پلیپروپیلن هیتست هم در آن قابل استفاده شده است.[۲] برای تاب نخ، حدود ۱۴۰ تاب در متر برای نخ ریسیدهٔ پشم یا پشم/پلیآمید و ۱۸۰ تا ۲۰۰ تاب برای نخ چندفیلامنتی پلیآمید پیشنهاد میشود.[۲]
نوسازیها
طراحی پایهٔ دستگاه گیرهای در سالهای اخیر بهبود یافته است: ژاکارد الکترونیکی جای کارتهای پانچ گران را گرفته، پودگذاری پرتابهای (پروژکتایلی) به کار رفته و حاملهای افقی، کمان حرکت گیره را کوتاهتر کردهاند؛ نتیجه، افزایش چشمگیر سرعت است.[۱] ماشین MAX91 واندویل نخستین ماشینی است که از پایه برای بافت پرسرعت اکسمینستر طراحی شده و تا ۱۶ قاب رنگ دارد.[۲] در این ماشین، حسگر نوری با دقت بالا افتادگی پرز را تشخیص میدهد تا فرش درجهٔ دو کمتر تولید شود.[۲]
پیشینه
نام این بافت از کارگاه فرش گرهدار دستیای گرفته شده که توماس ویتی در ۱۷۵۵م در آکسمینستر (دوون) بنیاد گذاشت؛ این کارگاه در ۱۸۳۵م بسته شد و نام «آکسمینستر» بعدها نام عام گونهای فرش ماشینی شد.[۴][۵]
یکی از گونههای تاریخی این بافت «شنیل آکسمینستر» بود: جیمز تمپلتون و ویلیام کوئیگلی در ژوئیهٔ ۱۸۳۹م روش بهبودیافتهٔ ساخت شنیل را ثبت کردند و تولید در گلاسکو آغاز شد.[۶] شنیل تا ۱۹۶۸م دوام آورد.[۳] در ۱۸۷۶م هالسیون اسکینر دستگاه موتوری «رویال آکسمینستر» (ماسورهای) را برای شرکت الکساندر اسمیت در آمریکا کامل کرد و در ۱۸۷۸م تامکینسون و آدام در کیدرمینستر حق امتیاز آن را خریدند.[۷][۸] برینتونز در اوایل دههٔ ۱۸۹۰م اکسمینستر گیرهای را ثبت کرد؛ منبع محلی سال آن را ۱۸۹۲م میداند.[۸][۳] با گسترش اکسمینستر گیرهای، فرش تاپستری رو به افول رفت.[۳] ادامهٔ این سرگذشت در تاریخچهٔ فرش ماشینی در جهان آمده است.
پرسشهای پرتکرار
فرق اکسمینستر و ویلتون چیست؟
در ویلتون نخ خاب مانند چله در سراسر فرش امتداد دارد و نخهای انتخابنشده به صورت خاب مرده در زمینه میمانند؛ در اکسمینستر پرزهای بریده ردیفبهردیف در زمینه قرار میگیرند و خاب مرده وجود ندارد.
اکسمینستر گیرهای چگونه کار میکند؟
برای هر دندانهٔ شانه یک «حامل» چند رنگ نخ را در طبقههای جدا نگه میدارد؛ ژاکارد رنگ لازم را جلو میآورد و گیرههایی شبیه منقار پرنده نخ را میگیرند، میبرند و در زمینه جا میدهند.
چرا فرش هتلها اغلب اکسمینستر است؟
چون این روش طرحهای پررنگ، نوشته و لوگو را بهآسانی میبافد و به طور سنتی با خاب مقاوم پشم، نایلون یا مخلوط پشم و نایلون تولید میشود.
نام اکسمینستر از کجا آمده است؟
از کارگاه فرش گرهدار دستی توماس ویتی که در ۱۷۵۵م در شهر آکسمینستر انگلستان بنیاد نهاده شد.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Axminster carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Axminster carpetمشاهده ↗ ↩
- Glasgow School of Art Archives — James Templeton & Coمشاهده ↗ ↩
- Carpet and Rug Institute — History of Carpetمشاهده ↗ ↩
- Worcestershire People and Places — Power Loomsمشاهده ↗ ↩