برای خرید فرش ماشینی باید چند معیار را با هم سنجید: شانه و تراکم (ظرافت نقش و تعداد پرز)، جنس نخ خاب، کیفیت پشت و تکمیل، ثبات رنگ، صافی و ابعاد، و تناسب فرش با محل استفاده. شانهٔ بالاتر نقش ظریفتری میدهد، ولی بهتنهایی کیفیت را تضمین نمیکند؛ نوع و مقدار نخ خاب بیشترین سهم را در قیمت دارد، چون مواد اولیه ۷۰ تا ۸۵ درصد هزینهٔ تولید را تشکیل میدهند. این راهنما بیطرفانه معیارها را توضیح میدهد و فهرستی برای وارسی پیش از خرید پیشنهاد میکند.
- نام انگلیسی
- Machine-made carpet buying guide
- معیارهای اصلی
- شانه، تراکم، جنس خاب، پشت فرش، ثبات رنگ، ابعاد
- نخهای رایج خاب
- اکریلیک، پلیپروپیلن، پلیاستر، ویسکوز، پشم
- تعریف شانه در بازار
- تعداد گره در یک متر عرض
- استاندارد شمارش پرز
- ISO 1763
- تعریف تراکم در بازار
- تعداد پود در یک متر طول
- سهم مواد اولیه از هزینه
- ۷۰ تا ۸۵ درصد
- بخش
- خرید و نگهداری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
خرید فرش ماشینی با انبوه اعداد و اصطلاحات همراه است: شانه، تراکم، اکریلیک، هیتست و مانند آن. این راهنما معیارهای اصلی را یکییکی توضیح میدهد تا خریدار بتواند فرشها را منصفانه مقایسه کند. برای فرش دستباف، راهنمای خرید فرش دستباف را ببینید.
۱. پیش از خرید: محل و نوع استفاده
نخست روشن کنید فرش کجا و با چه شدت رفتوآمدی استفاده میشود. فرشهای پرنقش آثار ساییدگی و آلودگی را بهتر پنهان میکنند و به همین دلیل در هتلها و فضاهای پرتردد رایجاند[۱]. خاب پشمی یا پشمغالب هم آلودگی را خوب پنهان میکند و خطر سوختگی ناشی از افتادن تهسیگار را کم میکند[۱]. در مقابل، پلیپروپیلن در فرش حلقهای کوتاه و متراکم مشکلی ندارد، ولی در خاب بریدهٔ بلندتر از حدود ۵ میلیمتر ظاهرش زود افت میکند[۱]؛ پس برای راهروی پرتردد، فرش پلیپروپیلن با خاب بلند انتخاب مناسبی نیست.
اگر فرش زیر نور مستقیم آفتاب قرار میگیرد، بدانید که پلیپروپیلن بدون پایدارکنندهٔ فرابنفش در نور خورشید تخریب میشود[۲].
۲. شانه و تراکم: اعداد را درست بخوانید
در عرف بازار ایران، شانه تعداد گره (پرز) در یک متر عرض فرش است؛ برای نمونه ۷۰۰ شانه یعنی ۷۰ گره در هر ۱۰ سانتیمتر عرض[۳]. تراکم تعداد پود در یک متر طول است و با تعداد ردیف گره یکی نیست: وقتی هر ردیف گره سه پود دارد، ۱۰۰۰ ردیف گره برابر «تراکم ۳۰۰۰» میشود[۳]. توضیح کامل در شانه و تراکم آمده است.
نقطه یا پرز؟
حاصلضرب ساده «شانه × تراکم» تعداد نقطهٔ طرح در متر مربع است، نه تعداد گره[۳][۴]. تعداد واقعی پرز از این رابطه به دست میآید[۳][۴]:
تعداد پرز در متر مربع = شانه × (تراکم ÷ تعداد پود هر ردیف گره)
| مشخصهٔ فرش | نقطه در متر مربع | پرز در متر مربع (سهپودی) |
|---|---|---|
| ۱۰۰۰ شانه، تراکم ۳۰۰۰ | ۳ میلیون | ۱ میلیون |
تعداد پود هر ردیف گره به ساختار بافت بستگی دارد: در ساختار 1/2V هر ردیف خاب دو پود و در ساختار 2/3V سه پود دارد[۴]. به همین دلیل دو فرش با «تراکم» یکسان ممکن است تعداد ردیف پرز متفاوتی داشته باشند و بهتر است از فروشنده بپرسید تراکم اعلامشده چندپودی است.
پس اگر فروشندهای عدد «۳ میلیون گره» را برای چنین فرشی اعلام کند، در واقع تعداد نقطههای طرح را گفته است. تعداد پرز یا حلقه در واحد طول و سطح با روش استاندارد ISO 1763 اندازهگیری میشود[۵].
شانهٔ بالا به چه معناست؟
برای مقایسه، در ۲۰۰۹م بیشتر فرشهای بافتهشدهٔ جهان ۳۲۰ دندانه در متر و ۶ تا ۸ رنگ داشتند و سهم کیفیتهای ۵۰۰ تا ۷۰۰ دندانه بهویژه در اروپا و ایران رو به افزایش بود[۴]. شانهٔ بالاتر امکان نقش ظریفتر را فراهم میکند؛ کیفیتهای ۱۵۰۰ دندانه در متر در ۲۰۱۸م تا ۵ میلیون نقطه در متر مربع عرضه شدند[۶]. اما شانه تنها معیار نیست؛ دو فرش همشانه با نخ خاب متفاوت، ارتفاع خاب متفاوت و تکمیل متفاوت، کیفیت و قیمت بسیار متفاوتی دارند[۴].
۳. جنس نخ خاب
جنس نخ خاب مهمترین عامل ظاهر، دوام و قیمت است. پرز همان بخشی است که دیده و لمس میشود[۴]. هر یک از الیاف رایج مقالهٔ جداگانهای دارد: نخ اکریلیک، نخ پلی پروپیلن، نخ پلی استر و ویسکوز و پشم در فرش ماشینی.
| نخ خاب | نقاط قوت | نقاط ضعف |
|---|---|---|
| اکریلیک | حجیم، کشسان، رنگپذیر، ثبات رنگ خوب در برابر نور، شستوشوی آسان | چقرمگی نایلون را ندارد |
| پلیپروپیلن | ارزان، سبک، ثبات رنگ بسیار خوب (رنگرزی تودهای) | بازگشتپذیری ضعیف، حساس به گرما و نور فرابنفش |
| پلیاستر | تابنگهداری خوب، مقاومت سایشی خوب | دشوار رنگ میگیرد |
| ویسکوز و «بامبو» | جذب رطوبت بالا | افت شدید استحکام در حالت خیس |
| پشم | دیر آتش میگیرد، آلودگی را پنهان میکند، پس از شستوشو برمیگردد | مقاومت سایشی نسبتاً کم؛ اغلب با نایلون مخلوط میشود |
اطلاعات جدول از منابع تخصصی الیاف فرش گرفته شده است[۱][۷][۸][۲][۹]. اگر فرشی با خاب «ابریشم» معرفی شد، بپرسید ابریشم طبیعی است یا «ابریشم مصنوعی» یعنی ویسکوز؛ تشخیص این دو از نکتههای اصلی ارزیابی فرش است[۱۰][۱۱]. در فرش پشمی هم مخلوط پشم/نایلون ۸۰/۲۰ رایج است که مقاومت سایشی را بیشتر میکند[۱]. در کیفیتهای بسیار ظریف ۱۵۰۰ شانه، رایجترین نخ خاب اکریلیک است و پلیاستر و ویسکوز بامبو هم به کار میروند[۶]. برای خاب بریده، پرسیدن اینکه نخ «هیتست» شده یا نه مفید است؛ تثبیت تاب برای فرش خاب بریده ضروری است[۱۲].
۴. پشت فرش و کیفیت تکمیل
فرش را برگردانید و پشت آن را ببینید:
- حلقههای اضافی: در عیب «نقطهٔ دوبل» دو نخ همزمان در پشت فرش حلقه میسازند[۴].
- لایهٔ آهار: پشت فرش بافتهشده با لایهٔ نازکی از چسب شفاف آهار میخورد[۴]؛ نفوذ ناکافی چسب در نخ به ریزش الیاف میانجامد[۷].
- پشت شبیه دستباف: برخی ساختارهای بافت ماشینی («دستبافنما») پشت فرش را بدون چلهٔ پیدا و شبیه قالی دستباف میکنند[۴]؛ پس ظاهر پشت بهتنهایی نشانهٔ دستباف بودن نیست. نشانههای مطمئنتر در تشخیص فرش دستباف از ماشینی آمده است.
- تراش: کیفیتهای ارزان پلیپروپیلن معمولاً از یک سر تراش و کیفیتهای پشمی از سه سر یا بیشتر عبور میکنند؛ یکنواختی سطح خاب نشانهٔ تراش خوب است[۴].
شرح مراحل آهار، تراش و سردوزی در تکمیل فرش ماشینی آمده است.
۵. وزن و ضخامت
وزن فرش به ارتفاع خاب، مقدار خاب مردهٔ درگیر در زمینه و نوع پود بستگی دارد[۴]. عدد «۷۰ تا ۸۵ درصد» که گاه به عنوان سهم خاب از وزن فرش نقل میشود، در منبع اصلی سهم مواد اولیه از هزینهٔ تولید است[۴]. بنابراین وزن را فقط برای مقایسهٔ فرشهایی به کار ببرید که شانه، تراکم و جنس نخ یکسانی دارند.
۶. ثبات رنگ
ثبات رنگ در برابر مالش، شستوشو و نور از معیارهای عینی کیفیت فرش است[۱۱]. رنگ پلیپروپیلن در مذاب ایجاد میشود و ثبات بسیار خوبی دارد[۱][۷] و اکریلیک هم ثبات رنگ خوبی در برابر نور دارد[۷]. از فروشنده بپرسید آیا نتیجهٔ آزمون ثبات رنگ برای آن کیفیت موجود است. سطح فرش را زیر نور کافی بررسی کنید تا راههای کمرنگ و پررنگ ناخواسته را ببینید؛ این راهها میتوانند از تثبیت حرارتی نایکنواخت نخ ناشی شوند[۱۲]. عیوب دیگر در عیوب فرش ماشینی شرح داده شدهاند.
۷. ابعاد و صافی
فرش را روی زمین صاف پهن کنید و گونیا بودن، صافی و نبودِ موج یا برآمدگی را بسنجید[۱۳]. موجدار شدن از کشش نایکسان چله در بافت ناشی میشود[۴]. ابعاد واقعی را با متر اندازه بگیرید و با برچسب مقایسه کنید.
۸. عوامل سازندهٔ قیمت
در ساختار هزینهٔ فرش بافتهشده، مواد اولیه ۷۰ تا ۸۵ درصد، دستمزد ۸ تا ۱۲ درصد، استهلاک ماشین ۶ تا ۸ درصد و انرژی ۲ تا ۳ درصد است[۴]. بنابراین مهمترین عوامل قیمت عبارتاند از:
- جنس و مقدار نخ خاب: بزرگترین جزء هزینه[۴].
- شانه و تراکم: شانه و تراکم بیشتر یعنی پرز بیشتر در واحد سطح و نخ بیشتر[۳][۴].
- تعداد رنگ: در ۲۰۰۹م بیشتر فرشهای بافتهشده ۶ تا ۸ رنگ داشتند؛ رنگ بیشتر به قابهای رنگ بیشتر در ماشین نیاز دارد[۴].
- ماشین و تکمیل: استهلاک ماشین ۶ تا ۸ درصد هزینه است و کیفیتهای مرغوبتر مراحل تکمیل بیشتری، مانند تراش با چند سر، طی میکنند[۴].
۹. مستندات، ضمانت و پس از خرید
پیش از پرداخت، مشخصات فرش را کتبی بخواهید: شانه، تراکم، جنس نخ خاب (و درصد مخلوط)، ابعاد، درجهٔ کیفی و شرایط ضمانت. این اطلاعات در صورت بروز عیب مبنای پیگیری است. در اتحادیهٔ اروپا از ۲۰۰۷م فرشها باید الزامات استاندارد EN 14041 را برآورده کنند و در بیشتر کشورهای عضو نشان CE داشته باشند[۱]؛ در ایران هم میتوانید دربارهٔ انطباق فرش با استانداردهای ملی پرسوجو کنید.
فهرست وارسی سریع
| پرسش | کجا را ببینید |
|---|---|
| شانه و تراکم چند است؟ تراکم چندپودی است؟ | برچسب، فاکتور |
| نخ خاب چیست و آیا هیتست شده است؟ | برچسب، پرسش از فروشنده |
| پشت فرش حلقهٔ اضافی یا آهار نایکنواخت دارد؟ | پشت فرش |
| سطح خاب یکنواخت است و پرز نمیریزد؟ | لمس سطح |
| راهراه رنگی ناخواسته دیده میشود؟ | زیر نور کافی |
| فرش صاف و گونیاست؟ | پهنکردن روی زمین صاف |
پس از خرید
الکتریسیتهٔ ساکن در هوای خشک زمستان بیشتر میشود: وقتی رطوبت نسبی کمتر از حدود ۳۰ درصد باشد، تمایل به تجمع بار بهشدت افزایش مییابد[۱۴]. زیرفرشی مناسب عمر فرش را بیشتر میکند و از لغزیدن آن جلوگیری میکند و پادری دم در ورودی خاک واردشده به فرش را کم میکند[۱۳]. نگهداری درست، از جاروبرقی منظم تا چرخاندن فرش، عمر آن را بیشتر میکند؛ جزئیات در نگهداری و شستشوی فرش آمده است.
پرسشهای پرتکرار
فرش ۱۰۰۰ شانه تراکم ۳۰۰۰ یعنی چه؟
یعنی در یک متر عرض فرش ۱۰۰۰ گره (پرز) و در یک متر طول ۳۰۰۰ پود هست. اگر هر ردیف گره سه پود داشته باشد، در هر متر طول ۱۰۰۰ ردیف گره وجود دارد و فرش حدود یک میلیون پرز در متر مربع دارد.
آیا فرش شانهبالاتر همیشه بهتر است؟
شانهٔ بالاتر نقش ظریفتر و پرز بیشتری در عرض میدهد، اما کیفیت نهایی به جنس و وزن نخ خاب، تراکم، رنگ و کیفیت تکمیل هم بستگی دارد.
کدام نخ برای فرش ماشینی بهتر است، اکریلیک یا پلیپروپیلن؟
اکریلیک حجیمتر و کشسانتر است و رایجترین نخ خاب کیفیتهای بسیار ظریف است. پلیپروپیلن ارزانتر و از نظر ثبات رنگ عالی است، اما بازگشتپذیری ضعیفی دارد و در خاب بریدهٔ بلند زودتر خوابیده به نظر میرسد.
وزن فرش ماشینی نشانهٔ کیفیت است؟
وزن بیشتر معمولاً یعنی نخ خاب بیشتر، ولی عدد ثابتی برای سهم وزنی خاب وجود ندارد و وزن به ارتفاع خاب، جنس نخ و نوع پود بستگی دارد. وزن را همیشه در کنار شانه، تراکم و جنس نخ بسنجید.
چرا فرش در زمستان برق میگیرد؟
وقتی رطوبت نسبی هوای خانه به کمتر از حدود ۳۰ درصد برسد، تجمع بار الکتریسیتهٔ ساکن بهشدت بیشتر میشود؛ گرمکردن هوای سرد بیرون در زمستان رطوبت نسبی داخل را پایین میآورد.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- CAMEO — Polypropylene fiberمشاهده ↗ ↩
- خبرگزاری مهر — راهنمای خرید فرش ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ شانه کاشان از کارخانه (۱۳۹۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- ISO 1763:2020 (معرفی استاندارد) — Textile floor coverings: determination of number of tufts and/or loopsمشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- CAMEO (Museum of Fine Arts Boston) — Acrylic fiberمشاهده ↗ ↩
- CAMEO — Viscose rayonمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۹ — W. Carr & H. Dong, *Developments in the thermal processing of carpets* (ص ۲۹۱–۳۱۰)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۸ — J. Smallwood, *Static electricity in carpets* (ص ۲۶۹–۲۹۰)مشاهده ↗ ↩