«شانه» در فرش ماشینی تعداد پرز (در زبان بازار «گره») در یک متر عرض فرش است و «تراکم» تعداد پود در یک متر طول آن. فرش ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ یعنی ۱۲۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر عرض و ۳۶۰۰ پود در هر متر طول. حاصلضرب این دو عدد تعداد «نقطه»های طرح در متر مربع است، نه تعداد گره؛ برای یافتن تعداد واقعی پرز باید تراکم را بر تعداد پودهای هر ردیف تقسیم کرد.
- تعداد پرز
- شانه × (تراکم ÷ پود هر ردیف)
- تعداد نقطه
- شانه × تراکم
- تعریف شانه
- تعداد دندانهٔ شانه (پرز) در یک متر عرض
- تعریف تراکم
- تعداد پود در یک متر طول
- نام انگلیسی
- Reed density / Pick density
- استاندارد شمارش پرز
- ISO 1763:2020
- شانههای رایج بازار
- ۷۰۰، ۱۰۰۰، ۱۲۰۰، ۱۵۰۰
- پود هر ردیف در بافت رایج
- ۳ پود
- بخش
- فرش ماشینی
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
شانه چیست؟ فرش ۱۲۰۰ شانه یعنی چه
در ماشین بافندگی، «شانه» قطعهای دندانهدار است که نخها از لای دندانههایش میگذرند و «تراکم شانه» تعداد دندانهها در یک متر از آن است. در هر ردیف خاب، از هر دندانه یک پرز بافته میشود؛ بنابراین شانه همان تعداد پرز در یک متر عرض فرش ماشینی است.[۱]
در عرف بازار ایران هم «شانه» تعداد گره در یک متر عرض فرش تعریف میشود؛ مثلاً فرش ۷۰۰ شانه یعنی ۷۰ گره در هر ۱۰ سانتیمتر عرض.[۲] با همین قاعده، فرش ۱۲۰۰ شانه یعنی ۱۲۰۰ پرز در یک متر عرض، ۱۲۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر و ۱۲ پرز در هر سانتیمتر. باید دانست که فرش ماشینی گره واقعی ندارد و «گره» در اینجا فقط نامی برای پرز است.[۳]
از هر دندانهٔ شانه چند نخ چله هم عبور میکند؛ به گفتهٔ دیاری بیدگلی معمولاً ۲ تا ۴ نخ، پس تراکم تار فرش مضربی از شانه است و مثلاً در فرش ۵۰۰ شانه با سه نخ چله در هر دندانه، ۱۵۰۰ نخ چله در متر عرض وجود دارد.[۴] تعداد نخهای خابِ هر دندانه نیز برابر تعداد «قابهای رنگ» است؛ این عدد در بافت روبهرو معمولاً ۵ تا ۸ و گاهی ۱۰ تا ۱۴ است.[۱]
تراکم چیست؟ تراکم ۳۶۰۰ یعنی چه
«تراکم» در عرف بازار ایران تعداد پود در یک متر طول فرش است.[۲] در بافت رایج، هر ردیف گره (پرز) سه پود دارد؛ بنابراین ۱۰۰۰ ردیف گره برابر «تراکم ۳۰۰۰» میشود.[۲] با همین منطق، تراکم ۳۶۰۰ در بافت سهپودی یعنی ۱۲۰۰ ردیف پرز در هر متر طول، یعنی ۱۲ ردیف در هر سانتیمتر.
در منابع فنی هم «تراکم پود» به همین معنا به کار میرود و برای هر ساختار بافت، تعداد پود به ازای هر ردیف خاب مشخص است: در ساختار 1/2V پنج پود در سانتیمتر برابر ۲٫۵ ردیف خاب است و در ساختار 2/3V پانزده پود در سانتیمتر برابر ۵ ردیف خاب.[۱] این ساختارها در مقالهٔ ساختار فرش ماشینی توضیح داده شدهاند.
یک اشتباه رایج: تراکم، شمار پود است نه شمار گره
در برخی متنهای آموزشی، تراکم با تعداد ردیفهای خاب یکی گرفته شده و حاصلضرب «شانه × تراکم» تعداد گره در متر مربع معرفی شده است. این برداشت با کاربرد واقعی بازار نمیخواند. در ترکیبهای رایجی مانند ۱۰۰۰ شانه/تراکم ۳۰۰۰ یا ۱۲۰۰ شانه/تراکم ۳۶۰۰، عدد تراکم تعداد پودهاست و هر ردیف پرز سه پود دارد.[۲] سازندگان ماشین و منابع فنی هم حاصلضرب تراکم شانه در تراکم پود را «تعداد نقطه» مینامند، نه تعداد پرز.[۱]
نتیجه ساده است: شانه × تراکم = تعداد نقطهٔ طرح؛ و شانه × (تراکم ÷ تعداد پود هر ردیف) = تعداد واقعی پرز.[۲][۱] در بافت سهپودی، تعداد پرز یکسوم تعداد نقطه است.
محاسبهٔ تعداد نقطه و تعداد پرز در متر مربع
تعداد نقطهٔ طرح در متر مربع برابر است با تعداد دندانهٔ شانه در متر ضرب در تعداد خطوط طرح در جهت طول؛ این عدد در ۲۰۰۹م از حدود ۸۰ هزار نقطه برای کیفیتهای اقتصادی تا بیش از ۳ میلیون نقطه برای کیفیتهای بالا بود.[۱] نقطه واحدِ «رزولوشن» نقشه است: هر چه نقطه بیشتر باشد، ژاکارد جزئیات ریزتری از طرح را میتواند روی فرش بیاورد.[۱]
نمونهٔ محاسبه برای فرش ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰:
- تعداد نقطه: ۱۲۰۰ × ۳۶۰۰ = ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ نقطه در متر مربع.
- تعداد ردیف پرز در متر طول (سهپودی): ۳۶۰۰ ÷ ۳ = ۱۲۰۰ ردیف.
- تعداد پرز: ۱۲۰۰ × ۱۲۰۰ = ۱٬۴۴۰٬۰۰۰ پرز در متر مربع، یعنی ۱۴۴ پرز در هر سانتیمتر مربع.
همین روش دربارهٔ شانهٔ ۱۵۰۰ هم کار میکند. سازندهٔ بلژیکی واندویل برای کیفیت ۱۵۰۰ دندانه در متر با حدود ۱۵ ردیف خاب در سانتیمتر، حدود ۴٫۵ میلیون نقطه در متر مربع و با ۱۶٫۶ ردیف، حدود ۵ میلیون نقطه گزارش کرده است.[۵] اگر آن ۱۵ ردیف را در بافت دوپودی در نظر بگیریم، تراکم پودی ۳۰۰۰ در متر و حاصلضرب ۱۵۰۰ × ۳۰۰۰ همان ۴٫۵ میلیون نقطه میشود؛ یعنی این عدد هم تعداد نقطه است و تعداد پرز آن نصف این مقدار است.
برای شمردن رسمی پرز یا حلقه در واحد طول و سطح، استاندارد بینالمللی ISO 1763:2020 روش آزمون را مشخص کرده است.[۶]
جدول مقایسهٔ شانههای رایج بازار
ترکیبهای زیر در بازار فرش ماشینی ایران از رایجترین ترکیبهای شانه و تراکماند.[۲] ستونهای محاسبهای با فرض بافت سهپودی و با فرمول بالا به دست آمدهاند:
| شانه | تراکم (پود در متر) | پرز در ۱۰ سانتیمتر عرض | ردیف پرز در متر طول | تعداد نقطه در متر مربع | تعداد پرز در متر مربع |
|---|---|---|---|---|---|
| ۷۰۰ | ۲۵۵۰ | ۷۰ | ۸۵۰ | ۱٬۷۸۵٬۰۰۰ | ۵۹۵٬۰۰۰ |
| ۱۰۰۰ | ۳۰۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰۰۰ | ۳٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۲۰۰ | ۳۶۰۰ | ۱۲۰ | ۱۲۰۰ | ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ | ۱٬۴۴۰٬۰۰۰ |
برای شانهٔ ۱۵۰۰، ترکیبهای پود متفاوتی وجود دارد و عددی که فروشنده اعلام میکند باید با همین روش بازخوانی شود؛ نمونهٔ مستند سازنده در بخش پیش آمد.[۵]
شانه در روشهای دیگر: گام و گیج
«شانه» اصطلاح رایج بافت روبهرو است. در دیگر روشها، ظرافت با واحدهای دیگری بیان میشود و مقایسهٔ مستقیم باید با تعداد پرز در واحد سطح انجام شود:
| روش | معیار عرضی | تعداد پرز در دسیمتر مربع |
|---|---|---|
| اکسمینستر گیرهای | گام ۷ در اینچ (۲۷٫۶ در دسیمتر)[۷] | ۶۵۰ تا ۱۲۴۰[۷] |
| اکسمینستر ماسورهای | گام ۷ در اینچ[۷] | ۴۳۰ تا ۹۸۰[۷] |
| ویلتون تکرویه | گام ۸ در اینچ (۳۱٫۵ در دسیمتر)[۷] | ۸۷۰ تا ۱۶۵۰[۷] |
| روبهرو (قالیچه) | ۳۵۰ یا ۵۰۰ دندانه در متر[۷] | بیش از ۳۰۰۰[۷] |
| روبهرو ۱۲۰۰ شانه، تراکم ۳۶۰۰ | ۱۲۰۰ دندانه در متر | حدود ۱۴٬۴۰۰ (محاسبه) |
در تافتینگ به جای شانه از «گیج»، یعنی فاصلهٔ سوزنها، استفاده میشود؛ گیجهای رایج ۵/۳۲ اینچ (۲۵٫۲ سوزن در دسیمتر)، ۱/۸ اینچ (۳۱٫۵) و ۱/۱۰ اینچ (۳۹٫۴) هستند.[۷]
شانهٔ ماشینی در برابر رج دستباف
در فرش دستباف، ظرافت با رج سنجیده میشود که در عرف بازار تعداد گره در ۷ سانتیمتر است؛ البته قرارداد اندازهگیری آن در منابع یکسان نیست.[۸] اگر فقط عدد را مقایسه کنیم، فرش ۱۲۰۰ شانه (۱۲ پرز در سانتیمتر) معادل ۸۴ پرز در ۷ سانتیمتر است. اما این مقایسه فقط عددی است: فرش ماشینی گره واقعی ندارد و بدنه، پشت و رفتار آن با قالی دستباف فرق میکند.[۳]
سیر تحول شانهها
در ۲۰۰۹م محدودهٔ تراکم شانه در بافت روبهرو از ۱۶۰ تا ۵۰۰ یا ۷۰۰ دندانه در متر بود.[۱] در همان زمان بیشتر فرشهای بافتهشدهٔ جهان ۳۲۰ دندانه در متر با ۶ تا ۸ رنگ داشتند و کیفیتهای ۵۰۰ تا ۷۰۰ دندانه، بهویژه در اروپا و ایران، سهم بیشتری از بازار میگرفتند.[۱]
به نقل از یک مقالهٔ پژوهشی، در ایران شانهٔ ۷۰۰ حدود ۱۳۸۴–۱۳۸۵، شانهٔ ۱۰۰۰ حدود ۱۳۸۸–۱۳۸۹، شانهٔ ۱۲۰۰ حدود ۱۳۹۴–۱۳۹۵ و شانهٔ ۱۵۰۰ حدود ۱۳۹۶ رواج یافت.[۹] گزارش سازندهٔ ماشین هم ترتیب ۱۰۰۰ ← ۱۲۰۰ ← ۱۵۰۰ را تأیید میکند؛ ماشین ۱۵۰۰ دندانه در متر در ۲۰۱۸م عرضه شد.[۵][۱۰] روند این تحول در ایران در مقالهٔ تاریخچهٔ فرش ماشینی در ایران آمده است.
شانه و تراکم هنگام خرید چه میگویند و چه نمیگویند
شانه و تراکم معیار ظرافت نقش هستند، نه معیار کامل کیفیت. چند نکته برای خریدار:
- تعداد نقطه را با تعداد گره اشتباه نگیرید. عددهای میلیونی که گاه روی برچسب میآید حاصلضرب شانه و تراکم است؛ تعداد پرز در بافت سهپودی یکسوم آن است.[۲][۱]
- تعداد رنگ را هم بپرسید. تعداد رنگ و تعداد نقطه با هم طرح فرش را تعیین میکنند.[۱]
- جنس نخ خاب مهم است. در کیفیتهای ۱۵۰۰ شانه رایجترین نخ خاب اکریلیک است و پلیاستر و ویسکوز (بامبو) هم به کار میرود.[۵] مواد اولیه ۷۰ تا ۸۵ درصد هزینهٔ فرش بافتهشده را تشکیل میدهد؛ پس دو فرش با شانهٔ یکسان میتوانند کیفیت و قیمت بسیار متفاوتی داشته باشند.[۱]
- ارتفاع خاب را در نظر بگیرید. به گفتهٔ دیاری بیدگلی، فرشهای ۱۰۰۰ و ۱۲۰۰ شانهای که با نخهای ظریف بافته میشوند اغلب خاب ۶ میلیمتری یا کوتاهتر دارند، چون نخ ظریف بازگشتپذیری کمتری دارد.[۴]
برای معیارهای دیگر انتخاب، راهنمای خرید فرش ماشینی را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
فرش ۱۲۰۰ شانه یعنی چه؟
یعنی در هر متر عرض فرش ۱۲۰۰ پرز کنار هم بافته شده است؛ معادل ۱۲۰ پرز در هر ۱۰ سانتیمتر یا ۱۲ پرز در هر سانتیمتر عرض.
تراکم ۳۶۰۰ یعنی چه؟
یعنی در هر متر طول فرش ۳۶۰۰ پود زده شده است. در بافت رایج سهپودی، این برابر ۱۲۰۰ ردیف پرز در هر متر طول است.
فرش ۱۲۰۰ شانه چند گره در متر مربع دارد؟
با تراکم ۳۶۰۰ و سه پود در هر ردیف، حدود ۱٬۴۴۰٬۰۰۰ پرز در متر مربع دارد. عدد ۴٬۳۲۰٬۰۰۰ که از ضرب ۱۲۰۰ در ۳۶۰۰ به دست میآید تعداد نقطههای طرح است، نه تعداد گره.
آیا فرش با شانهٔ بالاتر همیشه بهتر است؟
شانهٔ بالاتر نقش ظریفتر و جزئیات بیشتری میدهد، اما جنس و کیفیت نخ خاب، تعداد رنگ، ارتفاع خاب و کیفیت تکمیل هم به همان اندازه در کیفیت و دوام فرش مؤثرند.
فرش ۱۲۰۰ شانه ماشینی معادل چند رج دستباف است؟
از نظر عددی ۱۲ پرز در سانتیمتر معادل ۸۴ پرز در ۷ سانتیمتر است، اما این مقایسه فقط عددی است؛ فرش ماشینی گره واقعی ندارد و ساختارش با قالی دستباف فرق میکند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- خبرگزاری مهر — راهنمای خرید فرش ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ شانه کاشان از کارخانه (۱۳۹۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- دیاری بیدگلی، منصور (۱۳۹۵). فرش ماشینی: تاریخچه، ساختار، مواد اولیه، روش تولید. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان. ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- ISO 1763:2020 (معرفی استاندارد) — Textile floor coverings: determination of number of tufts and/or loopsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knot densityمشاهده ↗ ↩
- مقالهٔ پژوهشی، نشریات دانشگاه الزهرا (article 4995) — تاریخچه و روند شانههای فرش ماشینیمشاهده ↗ ↩
- Indian Textile Magazine — Van de Wiele's new high density carpet weaving machines (2018)مشاهده ↗ ↩