به نقل از پژوهشهای موجود، تولید فرش ماشینی در ایران در ۱۳۵۱ در کاشان آغاز شد و در ۱۳۵۲ فرش ۳۵۰ شانهٔ «راوند» به تولید انبوه رسید. تأسیس پلیاکریل در اصفهان تأمین الیاف مصنوعی را داخلی کرد و از دههٔ ۱۳۸۰ شانهها بهسرعت از ۷۰۰ به ۱۵۰۰ رسید. امروز بیشتر ظرفیت این صنعت در استان اصفهان و بهویژه کاشان و آرانوبیدگل متمرکز است؛ با این حال بسیاری از جزئیات تاریخی آن هنوز سند مستقل ندارند.
- آغاز تولید
- ۱۳۵۱، کاشان (تکمنبع)
- شانهٔ ۱۵۰۰
- حدود ۱۳۹۶
- تأمین الیاف
- پلیاکریل ایران (ثبت ۱۳۵۳)
- نام انگلیسی
- History of machine-made carpets in Iran
- تعداد واحدها
- حدود ۱۰۰۰ واحد (برآورد)
- سهم استان اصفهان
- حدود ۷۵ درصد
- نخستین برند انبوه
- فرش راوند، ۳۵۰ شانه (۱۳۵۲)
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
دربارهٔ منابع این تاریخ
تاریخ فرش ماشینی ایران برخلاف تاریخ جهانی آن منابع مستقل اندکی دارد. بیشتر روایتهای موجود از کتاب «فرش ماشینی» دیاری بیدگلی (۱۳۹۵) و مقالهای پژوهشی در نشریات دانشگاه الزهرا گرفته شدهاند و ممکن است مقاله نیز از همان کتاب برداشت کرده باشد.[۱][۲] از این رو در این مقاله، تاریخها و آمارهای تکمنبعی با ذکر منبع آمدهاند و روایتهایی که هیچ تأیید مستقلی نیافتند، کنار گذاشته شدهاند.
آغاز در دههٔ ۱۳۵۰
به نقل از مقالهٔ یادشده، تولید فرش ماشینی در ایران در ۱۳۵۱ با شرکت مخمل و ابریشم کاشان آغاز شد.[۱] در اواخر ۱۳۵۲ شرکت صنایع کاشان تولید انبوه فرش ۳۵۰ شانه را با نام «فرش راوند» شروع کرد.[۱][۲] این دو تاریخ در متون فارسی بارها تکرار شدهاند، اما تا زمان نگارش این مقاله سند مستقل دیگری، مانند آرشیو مطبوعات یا اسناد رسمی، برای آنها یافت نشده است.
پلیاکریل و تأمین الیاف مصنوعی
یکی از مستندترین رویدادهای این دوره، تأسیس پلیاکریل است. شرکت پلیاکریل ایران در اوت ۱۹۷۴م (۱۳۵۳) به صورت سرمایهگذاری مشترک شرکت آمریکایی دوپونت و گروه توسعهٔ صنعتی بهشهر ثبت شد و کارخانهٔ آن را دوپونت طراحی کرد.[۳] نخستین الیاف اکریلیک ساخت ایران در ۷ شهریور ۱۳۵۷ (۲۹ اوت ۱۹۷۸م) در کارخانهٔ اصفهان تولید شد و در همان نیمهسال تولید الیاف استیپل پلیاستر هم آغاز شد.[۳] همکاری دوپونت در این شرکت تا خروج کارکنان آمریکایی در ۱۹۷۹م ادامه داشت.[۳]
اهمیت این رویداد برای فرش ماشینی در آن است که اکریلیک بعدها به رایجترین نخ خاب فرشهای ظریف تبدیل شد؛ سازندهٔ ماشینهای ۱۵۰۰ شانه نیز اکریلیک را رایجترین نخ خاب این کیفیتها میداند.[۴]
نوسازی ماشینآلات
به روایت دیاری بیدگلی، موج نخست نوسازی در اوایل دههٔ ۱۳۸۰ با ورود ماشینهای راپیری دستدوم، بهویژه از ترکیه، آغاز شد؛ این ماشینها ماکو را حذف کرده بودند و ژاکارد الکترونیکی داشتند. به گفتهٔ همین منبع، از میانهٔ همان دهه برخی شرکتهای بزرگ ماشینهای نو و مدرن خریدند.[۲] منابع خارجی هم این رشد را تأیید میکنند: در ۲۰۰۹م، کتاب مرجع «پیشرفتها در تولید فرش» ایران و اروپا را بازارهای رو به رشد کیفیتهای ۵۰۰ تا ۷۰۰ دندانه در متر معرفی کرد.[۵]
جهش شانهها: از ۷۰۰ تا ۱۵۰۰
گاهشمار شانهها در ایران، به نقل از مقالهٔ دانشگاه الزهرا، چنین است:[۱]
| شانه | زمان تقریبی رواج در ایران |
|---|---|
| ۳۵۰ | ۱۳۵۲ (فرش راوند) |
| ۷۰۰ | حدود ۱۳۸۴–۱۳۸۵ |
| ۱۰۰۰ | حدود ۱۳۸۸–۱۳۸۹ |
| ۱۲۰۰ | حدود ۱۳۹۴–۱۳۹۵ |
| ۱۵۰۰ | حدود ۱۳۹۶ |
گزارش سازندهٔ بلژیکی ماشین ترتیب ۱۰۰۰ ← ۱۲۰۰ ← ۱۵۰۰ را تأیید میکند؛ به گفتهٔ این گزارش، ماشین ۱۰۰۰ دندانه حدود شش سال پیش از ۲۰۱۸م عرضه شده بود. سالهای دقیق در منابع مختلف کمی با هم فرق دارند.[۴] دیاری بیدگلی در ۱۳۹۵ ماشین ۱۲۰۰ شانه را بالاترین سطح فناوری فرش ماشینی جهان دانسته بود؛[۲] این گزاره برای آن زمان درست بود، اما در ۲۰۱۸م ماشینهایی با شانهٔ ۱۵۰۰ دندانه در متر عرضه شد.[۴][۶] معنای این اعداد در مقالهٔ شانه و تراکم توضیح داده شده است.
شکلگیری قطب کاشان و آرانوبیدگل
به نقل از همان مقالهٔ پژوهشی، امروز حدود ۱۰۰۰ واحد تولید فرش ماشینی در ایران فعال است که ۷۵ درصد آن در استان اصفهان و بهویژه در کاشان و آرانوبیدگل قرار دارد.[۱] کاشان شهری است که به تولید فرش، ابریشم و دیگر منسوجات شناخته میشود[۷] و فرش از محصولات صنعتی اصلی آرانوبیدگل است؛ این فرشها به افغانستان، پاکستان، عراق و دیگر کشورهای همسایه صادر میشوند.[۸]
آنچه هنوز سند مستقل ندارد
در متون فارسی روایتهای دیگری هم دربارهٔ این تاریخ آمده است؛ از جمله دربارهٔ مقررات محدودکنندهٔ دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۶۰، نخستین قراردادهای واردات ماشینآلات، شمار کارخانههای پیش از انقلاب، ماشینسازی داخلی و آمار صادرات سالهای اخیر. این موارد تا زمان نگارش در اسناد رسمی یا منابع مستقل در دسترس تأیید نشدهاند و به همین دلیل در این مقاله نیامدهاند. برای مقایسه با سیر جهانی این صنعت، تاریخچهٔ فرش ماشینی در جهان را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
فرش ماشینی از چه زمانی در ایران تولید شد؟
به نقل از یک مقالهٔ پژوهشی، نخستین تولید در ۱۳۵۱ با شرکت مخمل و ابریشم کاشان بود و در اواخر ۱۳۵۲ فرش ۳۵۰ شانهٔ «راوند» به تولید انبوه رسید. این تاریخها هنوز منبع مستقل دیگری ندارند.
چرا کاشان و آرانوبیدگل قطب فرش ماشینی ایران شدند؟
صنعت از کاشان آغاز شد و این منطقه پیشینهٔ دیرینهای در فرش و منسوجات دارد. امروز حدود سهچهارم واحدهای تولید فرش ماشینی کشور در استان اصفهان و بهویژه این دو شهر است.
فرش ۱۵۰۰ شانه از کی در ایران تولید شد؟
به نقل از یک پژوهش، حدود ۱۳۹۶. سازندهٔ بلژیکی ماشین هم نسل ۱۵۰۰ دندانه در متر را در ۲۰۱۸م معرفی کرد.
منابع
- مقالهٔ پژوهشی، نشریات دانشگاه الزهرا (article 4995) — تاریخچه و روند شانههای فرش ماشینیمشاهده ↗ ↩
- دیاری بیدگلی، منصور (۱۳۹۵). فرش ماشینی: تاریخچه، ساختار، مواد اولیه، روش تولید. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان. ↩
- Hagley Museum & Library — Polyacryl Iran Corporation recordsمشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Indian Textile Magazine — Van de Wiele's new high density carpet weaving machines (2018)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Kashanمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Aran va Bidgolمشاهده ↗ ↩