نخ اکریلیک از الیاف مصنوعیای ساخته میشود که دستکم ۸۵ درصد وزنشان اکریلونیتریل است و یکی از نخهای رایج خاب در فرش ماشینی به شمار میآید. این لیف حجیم، کشسان و خوشرنگ است و ثبات رنگ خوبی در برابر نور دارد، اما چقرمگی نایلون را ندارد. برخلاف شایعهای رایج، مدرکی دربارهٔ ممنوعیت فرش اکریلیک در اروپا یا آمریکا یافت نشده و طبقهبندی سرطانزایی سال ۲۰۲۴ به مونومر اکریلونیتریل مربوط است، نه به الیاف یا فرش.
- ترکیب
- دستکم ۸۵٪ وزنی اکریلونیتریل
- چگالی
- ۱٫۱۶ تا ۱٫۱۸ گرم بر سانتیمتر مکعب
- نام انگلیسی
- Acrylic fibre / yarn
- بازیافت رطوبت
- ۱ تا ۳ درصد
- روش رشتهسازی
- ترریسی یا خشکریسی
- کاربرد اصلی در فرش
- نخ خاب
- نخستین تولید در ایران
- پلیاکریل، اصفهان (۱۳۵۷)
- نخستین عرضهٔ تجاری موفق
- اورلون، دوپونت (۱۹۵۰م)
- بخش
- نخ و الیاف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
نخ اکریلیک در صنعت فرش به نخی گفته میشود که از الیاف اکریلیک ریسیده شده و بیشتر به عنوان نخ خاب (پرز) در فرش ماشینی به کار میرود. در این مقاله ترکیب شیمیایی، خواص، جایگاه اکریلیک در صنعت فرش و دو باور نادرست رایج دربارهٔ آن بررسی میشود.
تعریف و ترکیب شیمیایی
الیاف اکریلیک کوپلیمرهایی هستند که دستکم ۸۵ درصد وزنشان اکریلونیتریل است؛ اگر سهم اکریلونیتریل میان ۵۰ تا ۸۵ درصد باشد، لیف را «مداکریلیک» مینامند[۱][۲]. برخی منابع قدیمیتر اکریلیک را بهطور کلی «از خانوادهٔ پلیوینیلها» معرفی کردهاند، اما تعریف دقیق همین حد نصاب ۸۵ درصدی است[۲].
پلیاکریلونیتریل خالص تقریباً رنگ نمیگیرد. برای رنگپذیر کردن آن، اکریلونیتریل را با مونومرهایی دارای گروههای سولفونیک یا کربوکسیلیک کوپلیمر میکنند تا مکانهای جذب رنگ پدید آید[۱]. این لیف نزدیک دمای ذوب تخریب میشود؛ بنابراین نمیتوان آن را ذوبریسی کرد و به روش ترریسی یا خشکریسی تولید میشود[۱].
تاریخچه
دوپونت نخستین الیاف اکریلیک را در ۱۹۴۱م ساخت و «اورلون» این شرکت در ۱۹۵۰م نخستین اکریلیک موفق تجاری شد[۳][۲]. بنابراین تاریخ «۱۹۴۹» که در برخی کتابهای فارسی آمده، دقیق نیست.
در ایران، شرکت پلیاکریل در اوت ۱۹۷۴م (۱۳۵۳) به صورت سرمایهگذاری مشترک دوپونت و گروه توسعهٔ صنعتی بهشهر ثبت شد و نخستین الیاف اکریلیک ساخت ایران در ۲۹ اوت ۱۹۷۸م (شهریور ۱۳۵۷) در کارخانهٔ اصفهان تولید شد[۴]. امروز تولید جهانی این الیاف بیشتر در شرق آسیا، ترکیه، هند، مکزیک و آمریکای جنوبی متمرکز است[۲].
خواص فیزیکی
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| چگالی | ۱٫۱۶ تا ۱٫۱۸ گرم بر سانتیمتر مکعب |
| بازیافت رطوبت | ۱ تا ۳ درصد |
| استحکام | ۲ تا ۳٫۶ گرم بر دنیر |
| ازدیاد طول تا پارگی | ۲۰ تا ۵۵ درصد |
| دمای نرمشدن | حدود ۲۱۵ تا ۲۵۵ درجهٔ سانتیگراد |
ارقام جدول از دادنامهٔ موزهٔ هنرهای زیبای بوستون گرفته شده است[۵]. رقم «جذب رطوبت حدود ۱ درصد» که گاه نقل میشود، فقط کران پایین این بازه است[۵].
مزایا و محدودیتها در خاب فرش
مزایا
اکریلیک در خاب فرش کشسانی، حجم و پف خوبی دارد، آسان رنگ میگیرد، راحت شسته میشود، کمتر پرزدهی میکند و ثبات رنگش در برابر نور خوب است[۱]. همین حجم و ظاهر گرم باعث شد اکریلیک مدتی جانشین پشم در فرشهای بافتهشده شود[۶].
محدودیتها
اکریلیک چقرمگی نایلون را ندارد و اگر فرش به صورت تکهای (پس از بافت) رنگرزی شود، به دلیل نرمشدن در دمای رنگرزی ممکن است تغییر شکل دهد[۱]. این ادعا که اکریلیک «بهترین بازگشتپذیری را در میان همهٔ الیاف خاب» دارد نادرست است؛ نایلون بازیابی کشسان عالی دارد و پشم هم بازگشتپذیر و عایق است[۱][۶].
اکریلیک در تولید فرش ماشینی
نخ پشم و اکریلیک معمولاً روی بوبین مخروطی یا به صورت کلاف به کارخانه میرسد و پیش از بافت روبهرو روی بوبین استوانهای پیچیده میشود[۷]. پشم و اکریلیک در زبان فنی نخهای «چسبنده» به شمار میآیند و جابهجا کردن لایههای نخ خاب در ماشین، راندمان بافت آنها را بالا میبرد[۷].
برای فرشهای خاب بریده، تاب نخ باید با حرارت تثبیت شود؛ دمای تثبیت تاب اکریلیک با بخار اشباع حدود ۱۰۵ درجهٔ سانتیگراد است[۸]. جزئیات این مرحله در مقالهٔ مراحل تولید فرش ماشینی آمده است.
اهمیت اکریلیک در فرشهای غربی نسبت به گذشته کم شده است[۶]. با این حال، گزارش شرکت واندویل در ۲۰۱۸م اکریلیک را رایجترین نخ خاب در کیفیتهای ۱۵۰۰ شانه میداند و از پلیاستر و ویسکوز بامبو به عنوان گزینههای دیگر نام میبرد[۹].
آیا فرش اکریلیک ممنوع یا سرطانزاست؟
ادعای ممنوعیت
در برخی متنهای فارسی آمده است که استفاده از نخ اکریلیک در خاب فرش در «بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکا» ممنوع شده است. هیچ منبعی برای چنین ممنوعیتی یافت نشد. منبع تخصصی صنعت فقط میگوید محبوبیت اکریلیک در فرش غربی کم شده و سهم آن جزئی است[۶]، و همانطور که گفته شد، سازندگان ماشین بافت هنوز اکریلیک را نخ اصلی کیفیتهای بسیار ظریف میدانند[۹].
ادعای سرطانزایی
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) در ژوئیهٔ ۲۰۲۴م مونومر اکریلونیتریل را در گروه ۱، یعنی سرطانزای انسانی (سرطان ریه)، قرار داد[۱۰]. به گفتهٔ همین نهاد، مواجهه با اکریلونیتریل عمدتاً شغلی (در تولید مونومر و پلیمر) و از راه دود سیگار است[۱۰]. این طبقهبندی دربارهٔ مادهای شیمیایی در محیط تولید است و حکمی دربارهٔ الیاف اکریلیک یا فرش اکریلیک به شمار نمیرود[۱۰].
نکتههای خرید و نگهداری
اکریلیک به دلیل شستوشوی آسان و ثبات رنگ خوب در برابر نور، برای فرشهای خانگی گزینهای رایج است[۱]. هنگام خرید، جنس نخ خاب را در کنار شانه و تراکم بسنجید؛ مقایسهٔ کامل الیاف در راهنمای خرید فرش ماشینی و روشهای نظافت در نگهداری و شستشوی فرش آمده است. برای مقایسه با گزینهٔ ارزانتر، مقالهٔ نخ پلی پروپیلن را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
آیا فرش اکریلیک در اروپا و آمریکا ممنوع است؟
خیر؛ هیچ منبعی برای چنین ممنوعیتی یافت نشده است. منابع تخصصی فقط میگویند محبوبیت اکریلیک در فرشهای غربی کم شده است.
آیا فرش اکریلیک سرطانزاست؟
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در ۲۰۲۴ مونومر اکریلونیتریل را سرطانزای انسانی دانست. مواجهه با این ماده عمدتاً شغلی یا از راه دود سیگار است و این طبقهبندی دربارهٔ الیاف یا فرش اکریلیک نیست.
فرق نخ اکریلیک با پشم در فرش ماشینی چیست؟
اکریلیک سبکتر است، رطوبت بسیار کمتری جذب میکند و آسانتر رنگ میگیرد. پشم در برابر آتش مقاومتر است و پس از فشردهشدن و شستوشو بهتر به حالت اول برمیگردد.
چرا بیشتر فرشهای شانهبالا اکریلیک هستند؟
به گزارش سازندهٔ ماشینهای واندویل، اکریلیک رایجترین نخ خاب در کیفیتهای ۱۵۰۰ شانه است، هرچند پلیاستر و ویسکوز بامبو هم در این کیفیتها به کار میروند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Acrylic fiberمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Acrylicمشاهده ↗ ↩
- Hagley Museum & Library — Polyacryl Iran Corporation recordsمشاهده ↗ ↩
- CAMEO (Museum of Fine Arts Boston) — Acrylic fiberمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۹ — W. Carr & H. Dong, *Developments in the thermal processing of carpets* (ص ۲۹۱–۳۱۰)مشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- IARC Press Release No. 352 (July 2024) — talc and acrylonitrileمشاهده ↗ ↩