پلیاستر پرمصرفترین لیف جهان است و در فرش بیشتر در خابهای بلند و نرم به کار میرود، چون تاب را خوب نگه میدارد و مقاومت سایشی خوبی دارد. ویسکوز لیفی سلولزی و بازسازیشده است که جذب رطوبت بالایی دارد، اما در حالت خیس استحکامش بهشدت کم میشود. آنچه در بازار «نخ بامبو» نامیده میشود معمولاً همان ویسکوز ساختهشده از خمیر بامبوست.
- کشف ویسکوز
- کراس و بیوان (۱۸۹۲م)
- نام انگلیسی
- Polyester (PET) / Viscose rayon
- چگالی ویسکوز
- ۱٫۴۶ تا ۱٫۵۴ گرم بر سانتیمتر مکعب
- چگالی پلیاستر
- ۱٫۲۳ تا ۱٫۳۸ گرم بر سانتیمتر مکعب
- بازیافت رطوبت ویسکوز
- ۱۱ تا ۱۶٫۶ درصد
- بازیافت رطوبت پلیاستر
- ۰٫۱ تا ۰٫۴ درصد
- سهم پلیاستر از تولید جهانی الیاف
- ۵۷٪ (۲۰۲۳م)
- بخش
- نخ و الیاف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
این مقاله دو لیف پرکاربرد در خاب و زمینهٔ فرش ماشینی را معرفی میکند: پلیاستر، لیفی مصنوعی و ذوبریس، و ویسکوز، لیفی سلولزی و بازسازیشده که در بازار با نامهایی مانند «ابریشم مصنوعی» و «بامبو» هم عرضه میشود.
پلیاستر: خواص و جایگاه جهانی
پلیاستر (PET) چگالی ۱٫۲۳ تا ۱٫۳۸، بازیافت رطوبت بسیار کم (۰٫۱ تا ۰٫۴ درصد) و دمای ذوب ۲۳۸ تا ۲۹۰ درجهٔ سانتیگراد دارد[۱]. تولید جهانی الیاف در ۲۰۲۳م به ۱۲۴ میلیون تن رسید و ۵۷ درصد آن پلیاستر بود[۲]. بنابراین آمارهای قدیمیتر، مانند سهم «حدود ۵۰ درصد»، دیگر بهروز نیستند[۲].
در ایران، تولید استیپل پلیاستر در نیمهٔ دوم ۱۹۷۸م (۱۳۵۷) در کارخانهٔ پلیاکریل اصفهان آغاز شد[۳].
پلیاستر در فرش
ویژگیها
پلیاستر تاب نخ را خوب تثبیت میکند و به همین دلیل در فرشهای خاب بلند سبک «ساکسونی» رایج است[۴]. مقاومت سایشی خوب و بازیابی قابل قبولی از خوابیدگی دارد؛ ضعف اصلی آن این است که دشوار رنگ میگیرد و اغلب باید تحت فشار رنگرزی شود[۴]. پس این ادعا که «بازگشتپذیری پلیاستر ضعیف است» دقیق نیست[۴].
بطریهای PET بازیافتی یکی از منابع مهم تولید الیاف پلیاستر نو هستند[۴].
نخ BCF و تثبیت حرارتی
برخلاف آنچه گاه گفته میشود، پلیاستر هم به صورت BCF تولید میشود: نخ پیشجهتیافته (POY) با هوای داغ ۱۷۰ تا ۲۱۰ درجه تکسچره میشود[۵]. تثبیت تاب پلیاستر با بخار اشباع در حدود ۱۴۰ درجه و در روش «سوسن» در حدود ۱۸۵ درجهٔ سانتیگراد انجام میشود[۶].
پلیاستر در کنار الیاف دیگر
افزودن حدود ۵ درصد الیاف پلیاستر با نقطهٔ ذوب پایین به نخ پشمی، پس از حرارتدادن نوعی داربست درون نخ میسازد که از باز شدن تاب سر پرز جلوگیری میکند و پرزریزی را کم میکند[۴]. در نخهای زمینه هم چلهٔ پنبه/پلیاستر رایج است[۷]. در کیفیتهای بسیار ظریف ۱۵۰۰ شانه، پلیاستر پس از اکریلیک یکی از نخهای خاب به کار رفته است[۸].
ویسکوز: لیف سلولزی بازسازیشده
ویسکوز در ۱۸۹۲م به دست کراس و بیوان کشف شد[۹]. این لیف چگالی ۱٫۴۶ تا ۱٫۵۴ و بازیافت رطوبت ۱۱ تا ۱۶٫۶ درصد دارد[۹]. استحکام آن در حالت خشک ۲ تا ۲٫۶ گرم بر دنیر است و در حالت خیس به ۱ تا ۱٫۵ گرم بر دنیر کاهش مییابد[۹].
ویسکوز در فرش
ویسکوز در فهرست نخهای خاب ماشینهای بافت روبهرو آمده است[۷]. چلههای زمینه هم اغلب از مخلوط پنبه/ویسکوز یا پلیاستر/ویسکوز هستند[۷]. به دلیل جذب رطوبت بالا، افزودن مقدار کمی ویسکوز به خاب نایلون رسانایی سطح را بیشتر و بار الکتریسیتهٔ ساکن را کم میکند[۴].
در بخش ارزان بازار، پلیپروپیلن عملاً جای ریون (ویسکوز) را گرفته است[۵].
ویسکوز و ابریشم
در ارزیابی فرش، بهویژه فرش گرانقیمت، تشخیص ابریشم واقعی از «ابریشم مصنوعی» یعنی ویسکوز یکی از نکتههای اصلی است[۱۰][۱۱]. برای روشهای کلی تشخیص، مقالهٔ تشخیص فرش دستباف از ماشینی را ببینید.
حقیقت «نخ بامبو»
«بامبو»ی نساجی که به روش شیمیایی از خمیر بامبو ساخته میشود، در واقع ریون یا ویسکوز است[۱۲]. کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC) برخی شرکتها را به دلیل برچسبزنی نادرست این کالاها جریمه کرده و مقرر کرده است که با برچسب «ریون یا ویسکوز از بامبو» عرضه شوند[۱۲]. در فرش هم «بامبو» در واقع ویسکوز است و در کیفیتهای ۱۵۰۰ شانه به کار رفته است[۸].
مقایسهٔ پلیاستر و ویسکوز
| ویژگی | پلیاستر | ویسکوز |
|---|---|---|
| نوع لیف | مصنوعی، ذوبریس | سلولزی بازسازیشده |
| چگالی | ۱٫۲۳ تا ۱٫۳۸ | ۱٫۴۶ تا ۱٫۵۴ |
| بازیافت رطوبت | ۰٫۱ تا ۰٫۴٪ | ۱۱ تا ۱۶٫۶٪ |
| استحکام در حالت خیس | — | تقریباً نصف حالت خشک |
| کاربرد شاخص در فرش | خاب بلند ساکسونی، چلهٔ زمینه | خاب در بافت روبهرو، مخلوط چلهٔ زمینه |
دادههای جدول از منابع بالا گرفته شده است[۱][۹][۴].
نکتههای نگهداری و خرید
چون ویسکوز در حالت خیس بخش زیادی از استحکامش را از دست میدهد[۹]، در شستوشوی فرشهای دارای خاب ویسکوز باید از خیسکردن بیش از حد پرهیز کرد؛ جزئیات در نگهداری و شستشوی فرش آمده است. برای مقایسهٔ کلی الیاف هنگام خرید، راهنمای خرید فرش ماشینی را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
نخ بامبو در فرش واقعاً از بامبوست؟
«بامبو»ی نساجی که به روش شیمیایی از خمیر بامبو ساخته میشود در واقع ریون یا ویسکوز است. در آمریکا این کالا باید با برچسب «ریون یا ویسکوز از بامبو» فروخته شود.
آیا ویسکوز همان ابریشم است؟
خیر. ویسکوز لیفی سلولزی و بازسازیشده است که گاه «ابریشم مصنوعی» خوانده میشود. در ارزیابی فرش، تشخیص ابریشم واقعی از ویسکوز یکی از نکتههای مهم است.
فرش ویسکوز را میشود با آب شست؟
استحکام ویسکوز در حالت خیس تقریباً به نصف حالت خشک میرسد، بنابراین خیسشدن زیاد برای خاب ویسکوز پرخطر است و بهتر است شستوشوی آن را به متخصص بسپارید.
آیا پلیاستر بازگشتپذیری ضعیفی دارد؟
منابع تخصصی بازیابی پلیاستر از خوابیدگی را «قابل قبول» میدانند. ضعف اصلی آن دشواری رنگرزی است، نه بازگشتپذیری.
منابع
- CAMEO — Polyester fiberمشاهده ↗ ↩
- Textile Exchange — Materials Market Report 2024مشاهده ↗ ↩
- Hagley Museum & Library — Polyacryl Iran Corporation recordsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۹ — W. Carr & H. Dong, *Developments in the thermal processing of carpets* (ص ۲۹۱–۳۱۰)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- CAMEO — Viscose rayonمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- SGS SafeGuardS 063/22 — US FTC fines companies for false labeling on so-called bamboo textilesمشاهده ↗ ↩