تکمیل فرش ماشینی مجموعه عملیاتی است که پس از بافت روی فرش خام انجام میشود تا فرش پایدار، یکنواخت و آمادهٔ فروش شود. در فرش بافتهشده دو دستگاه اصلی این بخش پشتآهارزن، که لایهٔ نازکی چسب به پشت فرش میزند، و تراش (شیرینگ)، که سر پرزها را همسطح میکند، هستند. پس از آن لبهها سردوزی، ریشه متصل و فرش بستهبندی و برچسبزنی میشود.
- نام انگلیسی
- Carpet finishing
- تعداد سر تراش
- یک سر (پلیپروپیلن ارزان) تا سه سر یا بیشتر (پشمی)
- سردوزی و ریشه
- ماشینهای کوچک یا ربات چهارطرفه
- مرحلهٔ پایانی
- بستهبندی و برچسبزنی
- دستگاههای اصلی
- پشتآهارزن و تراش
- پشتزنی فرش تافتینگی
- لاتکس و زیرهٔ ثانویه
- بخش
- تولید و تکمیل
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
تکمیل سومین بخش کارخانهٔ فرش ماشینی، پس از مقدمات و بافندگی، است[۱]. فرشی که از ماشین بافت رو به رو بیرون میآید هنوز پرزهایی با ارتفاع نهچندان یکسان، پشتی بدون آهار و لبههایی آزاد دارد؛ تکمیل این فرش خام را به کالای آمادهٔ فروش تبدیل میکند. جایگاه این بخش در زنجیرهٔ تولید در مراحل تولید فرش ماشینی آمده است.
آهار و پشتزنی
فرش بافتهشده
دستگاه پشتآهارزن لایهٔ نازکی از چسب شفاف به پشت فرش بافتهشده میزند[۱]. در فرشهای ماشینی پرزها گره واقعی ندارند و با کمک این لایه به پشت فرش محکم میشوند[۲]. نفوذ چسب به داخل نخ اهمیت دارد: در نخ نیمهفاستونی که الیافش موازی است، اگر آهار به اندازهٔ کافی نفوذ نکند، الیاف راحتتر بیرون کشیده میشوند و ریزش الیاف بیشتر میشود[۳].
در برخی متنهای فارسی پلیوینیل استات (PVA) «محلول در آب سرد» معرفی شده است؛ دقیقتر آن است که این ماده به صورت امولسیون یا دیسپرسیون آبی مصرف میشود، نه محلول واقعی[۱][۴].
فرش تافتینگی
فرش تافتینگی به محض خروج از ماشین ثبات ابعادی ندارد و پرزهایش سستاند؛ بنابراین به لایهٔ سنگین لاتکس و اغلب یک زیرهٔ ثانویه نیاز دارد[۵]. در تجهیزات جدیدتر از چسب ذوبگرم (پودری) هم استفاده میشود[۵]. به همین دلیل تکمیل فرش تافتینگی پیچیدهتر از فرش بافتهشده است[۵]. خشککردن و پخت لاتکس از مصرفکنندگان اصلی انرژی گرمایی در تکمیل فرش است[۶].
لاتکس با گذشت زمان سخت و شکننده میشود و پشت لاتکسی جلوی عبور آب را میگیرد؛ این دو ویژگی در نگهداری و شستوشوی فرش اهمیت دارند[۲].
تراش (شیرینگ)
در کارخانههای فرش ایران «شیرینگ» به تراش سطح خاب (shearing) گفته میشود. دستگاه تراش سر پرزها را میبُرد تا سطح خاب کاملاً یکنواخت شود[۱]. تعداد سرهای تراش به نوع نخ بستگی دارد: کیفیتهای ارزان پلیپروپیلن معمولاً از یک سر و کیفیتهای پشمی از سه سر یا بیشتر عبور میکنند[۱]. فرش تماماً حلقه و فرش سیسالنما تراش نمیخورند[۱].
نخهای جمعشونده
واژهٔ «شیرینگ» را نباید با «شرینک» (جمعشدگی) یکی دانست. جمعشدگی (shrink) در صنعت فرش بیشتر به نخهای ویژه مربوط است: نخهای جمعشونده برای ایجاد جلوههای سطحی در بافت به کار میروند[۱] و الیاف جمعشوندهٔ پلیپروپیلن/پلیاتیلن، اگر در ۱۲۰ تا ۱۳۰ درجه آزاد شوند، نخ بسیار حجیم میسازند[۳]. این فرایندها به آمادهسازی نخ مربوطاند، نه به تکمیل فرش.
تکمیلهای شیمیایی
در برخی خطوط، پس از رنگرزی و پیش از خشککردن، مواد تکمیلی به فرش افزوده میشود؛ مانند ضدلک (برای لکههای اسیدی خوراکیها و نوشیدنیها)، ضدآلودگی، ضدالکتریسیتهٔ ساکن، ضدمیکروب و نرمکننده[۶]. در فرشهای پشمی، مادهٔ ضدحشره معمولاً در مراحل تر اعمال میشود، ولی روشهایی هم برای افزودن پودر ضدحشره به سطح خاب در مرحلهٔ تکمیل ابداع شده است[۷].
سردوزی و ریشهزنی
پس از آهار و تراش، ماشینهای کوچک بسته به سفارش مشتری ریشه یا سردوزی (دوخت لبه) را به فرش اضافه میکنند؛ این کار را میتوان با خطوط ویژه یا رباتهایی که هر چهار لبهٔ فرش را سردوزی میکنند خودکار کرد[۱].
تفاوت ریشه یکی از نشانههای تشخیص است: ریشهٔ فرش دستباف ادامهٔ تارهای خود فرش است که پس از جدا کردن از دار باقی میماند و گره زده یا بافته میشود[۸][۹][۱۰]، در حالی که بنا بر یک منبع تجاری، در بسیاری از فرشهای ماشینی ریشه جداگانه دوخته یا چسبانده میشود[۱۱]. کنارهها و دو سر فرش ماشینی کاملاً صاف و منظم است[۲]. برای نشانههای بیشتر، تشخیص فرش دستباف از ماشینی را ببینید.
بستهبندی، برچسب و کنترل نهایی
مرحلهٔ پایانی بستهبندی و برچسبزنی است و پس از آن فرش آمادهٔ فروش است[۱]. در اتحادیهٔ اروپا از ۲۰۰۷م فرشهای فروختهشده باید الزامات استاندارد EN 14041 را برآورده کنند و در بیشتر کشورهای عضو نشان CE داشته باشند[۵].
کیفیت تکمیل مستقیماً در ظاهر فرش دیده میشود؛ نایکنواختی خاب، ریزش الیاف یا لبههای نامرتب از نشانههای تکمیل ضعیفاند[۱][۳]. عیوب رایج و علتهای آنها در عیوب فرش ماشینی و نکتههای بررسی پیش از خرید در راهنمای خرید فرش ماشینی آمده است.
پرسشهای پرتکرار
شیرینگ فرش ماشینی یعنی چه؟
در اصطلاح کارخانههای فرش، «شیرینگ» همان تراش (shearing) است: بریدن سر پرزها برای یکنواخت و همسطح کردن خاب. فرش تماماً حلقه و فرش سیسالنما تراش نمیخورد.
آهار پشت فرش ماشینی برای چیست؟
لایهٔ نازک چسبی که به پشت فرش بافتهشده زده میشود پرزها و زمینه را محکمتر میکند. نفوذ کافی چسب در نخ، ریزش الیاف را کم میکند.
ریشهٔ فرش ماشینی دوختنی است؟
بله، در فرش ماشینی ریشه در مرحلهٔ تکمیل با ماشین به دو سر فرش متصل میشود، در حالی که ریشهٔ فرش دستباف ادامهٔ تارهای خود فرش است.
چرا پشت برخی فرشهای ماشینی با گذشت زمان سفت میشود؟
لاتکس با گذشت زمان سخت و شکننده میشود. این موضوع بیشتر در فرشهایی دیده میشود که پشت لاتکسی سنگین دارند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۵ — G. Schoukens, *Textiles for sports surfaces / artificial turf* (ص ۱۰۲–۱۳۷)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۹ — W. Carr & H. Dong, *Developments in the thermal processing of carpets* (ص ۲۹۱–۳۱۰)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۴ — E. J. Wood (AgResearch), *Wool carpets* (ص ۷۷–۱۰۱)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Rugs.com (منبع تجاری) — How to tell a handmade rug from a machine made rugمشاهده ↗ ↩