ژاکارد دستگاهی است که روی ماشین بافندگی نصب میشود و تکتک نخها را جداگانه انتخاب میکند تا نقش مورد نظر در پارچه یا فرش پدید آید. ضمیمهٔ کارتدار ژاکارد را ژوزفماری ژاکارد فرانسوی در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م معرفی کرد و فرش بروکسل نخستین فرشی بود که با آن بافته شد. ژاکارد الکترونیکی امروز به جای کارتهای سوراخدار، فایل رایانهای طرح را میخواند و در همهٔ روشهای بافت فرش ماشینی، از روبهرو تا اکسمینستر، نقش را میسازد.
- مخترع
- ژوزفماری ژاکارد (۱۷۵۲–۱۸۳۴م)
- گونهها
- مکانیکی (کارتی) و الکترونیکی
- نام انگلیسی
- Jacquard
- ورودی امروزی
- فایل طرح (CAD/CAM)
- نخستین فرش ژاکاردی
- بروکسل
- سازوکار الکترونیکی
- یک سولنوئید برای هر هارنیش
- معرفی ضمیمهٔ کارتدار
- ۱۸۰۴–۱۸۰۵م
- وضعیتها در روبهرو
- سه (دوراپیری) یا چهار (سهراپیری)
- بخش
- روشهای بافت ماشینی
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
ژاکارد چیست؟
ژاکارد سازوکاری است که روی ماشین بافندگی قرار میگیرد و تکتک نخها را برای ساختن نقش انتخاب میکند. ژاکارد از طریق «هارنیش»ها، یعنی ریسمانهای رابط میان ژاکارد و میلمیلکها، هر نخ را جداگانه بالا یا پایین میبرد.[۱] این سازوکار نخهای رنگی را بر اساس نقشه به سطح بافت میآورد و ساخت پارچههای نقشدار را دگرگون کرد؛ اصل آن هنوز به کار میرود.[۲] در فرش ماشینی، ژاکارد در هر نقطه تعیین میکند کدام نخ خاب روی سطح بیاید و کدام در زمینه بماند.[۳]
ژوزفماری ژاکارد و اختراع او
ژوزفماری ژاکارد (۱۷۵۲–۱۸۳۴م) بافنده و مخترع فرانسوی بود. او در ۱۸۰۱م دستگاه بافندگی بهبودیافتهای عرضه کرد و در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م ضمیمهٔ کارتداری را معرفی کرد که به نام او شناخته میشود؛ تا ۱۸۱۲م حدود ۱۱ هزار دستگاه از این نوع در فرانسه کار میکرد.[۴] در برخی متون فارسی، اختراع ژاکارد به قرن هجدهم نسبت داده شده که نادرست است؛ این سازوکار در آغاز قرن نوزدهم عرضه شد.[۴]
فرش بروکسل، یعنی فرش حلقهای بافت سیمی، نخستین فرشی بود که روی دستگاه مجهز به ژاکارد بافته شد.[۵] اراستوس بیگلو در ۱۸۴۹م نیروی موتوری را به دستگاه بروکسل رساند.[۶][۵] سیر این تحولات در تاریخچهٔ فرش ماشینی در جهان آمده است.
ژاکارد مکانیکی و کارتهای سوراخدار
در ژاکارد مکانیکی، طرح روی رشتهای از کارتهای سوراخدار (کارت پانچ) ذخیره میشد و تهیهٔ این کارتها پرهزینه بود.[۳][۴] در دستگاههای سنتی ویلتون، ژاکارد در هر ستون پرز از میان پنج نخ خاب رنگی (پنج «قاب») یکی را انتخاب میکند؛ برای فرشهای ساده و بینقش هم دستگاههای سادهتری با سازوکار بادامک و اهرم به کار میرود.[۳]
ژاکارد الکترونیکی
ژاکارد الکترونیکی نیاز به کارتهای پانچ گران را از میان برد و به جای آن فایل طرح را مستقیم میخواند.[۳] به روایت دیاری بیدگلی، ورود ماشینهای راپیری با ژاکارد الکترونیکی در اوایل دههٔ ۱۳۸۰ آغاز موج نوسازی فرش ماشینی ایران بود.[۷]
ژاکارد ماشین دوراپیری
در ژاکارد الکترونیکی ماشینهای دوراپیری واندویل، برای هر هارنیش فقط یک سولنوئید وجود دارد و سه وضعیتی که بافت روبهرو لازم دارد، یعنی زیر، میان و بالای راپیرها، را ایجاد میکند.[۱] سازوکار انتخاب فنر، محور و پیستون ندارد و فقط یک قلاب انعطافپذیر حرکت میکند؛ برای همین در برابر گردوغبار مقاوم است.[۱] چون سولنوئید با جریان کار میکند، انتخاب نخ به دما حساس نیست و در همهٔ شرایط بیخطا انجام میشود.[۱]
ژاکارد ماشین سهراپیری
در ماشین سهراپیری، ژاکارد «مولتیهوک» دهنهباز با چهار وضعیت به کار میرود: پایین، میان راپیر پایین و وسط، میان راپیر وسط و بالا، و بالا.[۱] ماشین HCiX2 که در ۲۰۱۸م با شانهٔ ۱۵۰۰ دندانه در متر عرضه شد، ژاکاردی با بیش از ۴۸ هزار سولنوئید و ۱۲ سروموتور برای وردها دارد.[۸]
ژاکارد در روشهای مختلف بافت
| روش بافت | نقش ژاکارد |
|---|---|
| روبهرو | قرار دادن هر نخ خاب در یکی از سه یا چهار وضعیت نسبت به راپیرها[۱] |
| ویلتون سیمی | انتخاب نخ خاب از میان حداکثر پنج قاب رنگ[۳][۱] |
| اکسمینستر گیرهای | بالا بردن هر «حامل» به اندازهٔ لازم تا رنگ درست جلوی گیره قرار گیرد[۳] |
| خاب حلقه | برنامهریزی جلوههای پستوبلند، حلقهٔ کوتاه و بلند، نام و لوگو[۱] |
از طرح تا فایل ژاکارد
طراحان فرش ماشینی با نرمافزارهای ویژه (CAD) کار میکنند که ابزارهایی برای ساخت خودکار حاشیه، طرحهای دایرهای و چندضلعی، تکرار نقش و کاهش رنگهای تصویر اسکنشده دارند.[۱] در طرحهای قرینه فقط یکچهارم فرش طراحی میشود.[۱] تعداد رنگ و تعداد نقطههای طرح با هم ظرافت نقش را تعیین میکنند؛ تعداد نقطه حاصلضرب شانه در تعداد خطوط طرح در طول است و در مقالهٔ شانه و تراکم توضیح داده شده است.[۱]
در مرحلهٔ بعد (CAM)، طرح با در نظر گرفتن چیدمان قفسهٔ نخ و ساختار بافت به فایلی قابلبافت به زبان ژاکارد الکترونیکی ترجمه میشود.[۱] برای آنکه طرح روی فرش تمیز دربیاید باید قواعدی رعایت شود؛ نرمافزار خطاهایی مانند «ترکیب مرز» (درآمیختن دو رنگ در مرزها) و «نقطهٔ دوبل» را پیش از بافت نشان میدهد و میتواند خودکار اصلاح کند.[۱] این خطاها از عیوب رایج فرش ماشینی به شمار میآیند. در کارخانههای امروزی، ماشینها در شبکهای به رایانهٔ مرکزی وصلاند و فایل طرح و برنامهٔ تولید از همانجا به ژاکارد فرستاده میشود.[۱]
پرسشهای پرتکرار
ژاکارد در فرش ماشینی چه کاری انجام میدهد؟
در هر نقطه از فرش تعیین میکند کدام نخ خاب رنگی روی سطح بیاید و کدام در زمینه بماند؛ به این ترتیب نقشه به فرش منتقل میشود.
ژاکارد را چه کسی و چه زمانی اختراع کرد؟
ژوزفماری ژاکارد فرانسوی. او در ۱۸۰۱م دستگاهی بهبودیافته عرضه کرد و ضمیمهٔ کارتدار معروف خود را در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م معرفی کرد؛ تا ۱۸۱۲م حدود ۱۱ هزار دستگاه از این نوع در فرانسه کار میکرد.
فرق ژاکارد مکانیکی و الکترونیکی چیست؟
ژاکارد مکانیکی طرح را از کارتهای سوراخدار میخواند که تهیهشان پرهزینه بود؛ ژاکارد الکترونیکی با سولنوئید کار میکند و طرح را مستقیم از فایل رایانهای میگیرد.
آیا ژاکارد روی کیفیت فرش اثر دارد؟
ژاکارد امکان اجرای طرح را فراهم میکند؛ ظرافت نقش به تعداد نقطه (شانه و تراکم) و تعداد رنگ بستگی دارد و رعایت قواعد طراحی از عیوبی مانند ترکیب مرز و نقطهٔ دوبل جلوگیری میکند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Joseph-Marie Jacquardمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Wilton carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Erastus Brigham Bigelowمشاهده ↗ ↩
- دیاری بیدگلی، منصور (۱۳۹۵). فرش ماشینی: تاریخچه، ساختار، مواد اولیه، روش تولید. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان. ↩
- Indian Textile Magazine — Van de Wiele's new high density carpet weaving machines (2018)مشاهده ↗ ↩