فرش ماشینی حاصل پیوند سنت فرشبافی اروپا با انقلاب صنعتی است. ضمیمهٔ ژاکارد در آغاز قرن نوزدهم بافت نقشدار را خودکار کرد و از ۱۸۳۹م دستگاههای موتوری فرش در آمریکا و بریتانیا پدید آمدند. در قرن بیستم تافتینگ بازار کفپوش سرتاسری را گرفت و در قرن بیستویکم بافت روبهرو با ژاکارد الکترونیکی به شانههای ۱۵۰۰ دندانه در متر رسید.
- نام انگلیسی
- History of machine-made carpets
- خاستگاه صنعتی
- بریتانیا، آمریکا و بلژیک
- اکسمینستر موتوری
- ۱۸۷۶م (هالسیون اسکینر)
- شانهٔ ۱۵۰۰ دندانه
- ۲۰۱۸م
- نخستین فرش ژاکاردی
- بروکسل
- نخستین ماشین تافتینگ
- دههٔ ۱۹۳۰م، دالتون
- نخستین دستگاه موتوری فرش
- ۱۸۳۹م (اراستوس بیگلو)
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
پیشزمینه: کارگاههای فرش اروپا
پیش از ماشینیشدن، مراکز فرشبافی اروپا شالودهٔ صنعت آینده را ساختند. بریتانیکا تأسیس کارخانهٔ سلطنتی فرش ویلتون را ۱۶۵۵م ذکر میکند و بافندگان ویلتون در ۱۶۹۹م منشور سلطنتی گرفتند.[۱][۲] ارل پمبروک بافندگانی از کارگاه ساوونری فرانسه را به ویلتون آورد تا بافت فرش بروکسل را به بافندگان محلی بیاموزند؛ سال دقیق و نام این بافندگان در منابع معتبر تأیید نشده است.[۲]
در کیدرمینستر، جان پیرسال حدود ۱۷۳۶م فرش تخت بیخاب تولید کرد و از حدود ۱۷۴۹م فرش خاب بریده به سبک ویلتون هم در این شهر بافته شد.[۳] در ۱۷۵۵م توماس ویتی در آکسمینستر کارگاه فرش گرهدار دستی بنیاد گذاشت؛ این کارگاه در ۱۸۳۵م بسته شد و نام «آکسمینستر» بعدها نام عام گونهای فرش ماشینی شد.[۴][۵]
انقلاب صنعتی زمینهٔ فنی این تحول را فراهم کرد: در ۱۷۸۵م در کارخانهٔ رابینسون در پاپلویک، نزدیک ناتینگهام، موتور بخار برای نخستین بار با موفقیت یک کارخانهٔ پنبه را مستقیماً به حرکت درآورد.[۶][۷]
ژاکارد و فرش بروکسل
ژوزفماری ژاکارد در ۱۸۰۱م دستگاه بافندگی بهبودیافتهای عرضه کرد و در ۱۸۰۴–۱۸۰۵م ضمیمهٔ کارتدار معروف خود را معرفی کرد؛ تا ۱۸۱۲م حدود ۱۱ هزار دستگاه از این نوع در فرانسه کار میکرد.[۸] این سازوکار، که نخهای رنگی را بر اساس نقشه به سطح بافت میآورد، ساخت پارچههای نقشدار را دگرگون کرد و هنوز به کار میرود.[۲] فرش بروکسل نخستین فرشی بود که روی دستگاه مجهز به ژاکارد بافته شد.[۹]
موتوریشدن: دهههای ۱۸۳۰ تا ۱۸۵۰
سال ۱۸۳۹م نقطهٔ عطف این تاریخ است. در ژوئیهٔ این سال، جیمز تمپلتون و ویلیام کوئیگلی روش بهبودیافتهٔ ساخت شنیل را ثبت کردند و تولید فرش شنیل در گلاسکو آغاز شد.[۱۰] فرش شنیل تا ۱۹۶۸م دوام آورد و شرکت حدود ۱۹۷۰م به استودارد فروخته شد.[۲]
در همان ۱۸۳۹م، اراستوس بریگام بیگلو در آمریکا دستگاه بافندگی موتوری فرش اینگرین دولایه را ساخت؛ او در ۱۸۴۹م نیروی موتوری را روی دستگاه بروکسل به کار برد و دستگاهش در نمایشگاه بزرگ لندن (۱۸۵۱م) توجهها را جلب کرد.[۱۱][۹][۱۲] در نمایش این دستگاه در کیدرمینستر، دستگاه موتوری در هر ساعت ۲ یارد فرش بروکسل میبافت و دستگاه دستی نیم یارد، اما تولیدکنندگان محلی ابتدا آن را نپذیرفتند.[۱۳] نام این مخترع در برخی منابع به اشتباه «اراسموس» ثبت شده است.[۱۱]
در همین دوره، وایتوک روش چاپ نخ خاب پیش از بافت را ابداع کرد (فرش «تاپستری») و حق استفاده از آن را به شرکت کراسلی واگذار کرد.[۲] بیگلو در ۱۸۷۷م نخستین فرش «برادلوم»، یعنی فرش عریض یکپارچه، را عرضه کرد.[۱۲]
تولد اکسمینستر ماشینی
در ۱۸۷۶م هالسیون اسکینر دستگاه موتوری «رویال آکسمینستر» را برای شرکت الکساندر اسمیت در آمریکا کامل کرد و در ۱۸۷۸م تامکینسون و آدام در کیدرمینستر حق امتیاز آن را خریدند.[۱۲][۱۳] در اوایل دههٔ ۱۸۹۰م (به روایت منبع محلی، ۱۸۹۲م) شرکت برینتونز اکسمینستر گیرهای را ثبت کرد و بعدها ترکیب «ماسورهای-گیرهای» هم پدید آمد.[۱۳][۱۴][۲]
برینتونز نخستین دستگاه پهن موتوری را با عرض ۱۵ فوت (۴٫۵۷ متر) ساخت و شرکت کربتری از ۱۹۳۲م دستگاههای گیرهای با عرض حدود سه متر صادر کرد.[۲] با گسترش اکسمینستر گیرهای، فرش تاپستری رو به افول رفت.[۲]
قرن بیستم: روبهرو و تافتینگ
ریشههای بافت روبهرو به صنعت مخمل برمیگردد: از ۱۸۸۷م یوزه رایشاک، زادهٔ بارسلون، بافت ماشینی مخمل روبهرو را در کارخانهٔ لیستر در منینگهامِ برادفورد راه انداخت.[۱۵] شرکت بلژیکی واندویل در ۱۸۸۰م به صورت شرکت خدمات ماشینآلات تأسیس شد و در ۱۹۲۱م به سازندهٔ ماشین بافندگی تبدیل شد؛ همین شرکت بعدها فناوری سهراپیری را ابداع و ثبت کرد.[۱۶][۱۷]
در آمریکا، تافتینگ از مکانیزهشدن رودوزی «کندلویک» در دالتونِ جورجیا زاده شد و نخستین ماشین آن در دههٔ ۱۹۳۰م ساخته شد.[۱۲][۱۴] سهم فرش تافتینگی از تولید فرش آمریکا از حدود ۱۰ درصد در ۱۹۵۰م به بیش از ۹۰ درصد امروز رسیده است.[۱۲] نایلون نخستین لیف مصنوعی خاب فرش بود و تا امروز لیف پیشتاز فرش تافتینگی است.[۱۸]
فناوریهای تازه
ژاکارد الکترونیکی نیاز به کارتهای پانچ گران را از میان برد و به جای آن فایل طرح را مستقیم میخواند.[۱۴] در ۲۰۰۲م واندویل ماشین خاب حلقهٔ بدون سیم CLP81 را معرفی کرد[۱۹] و در ۲۰۱۵م شرکت سوپربا، سازندهٔ ماشینهای تثبیت حرارتی نخ، را خرید.[۲۰] در ۲۰۱۸م ماشین HCiX2 با شانهٔ ۱۵۰۰ دندانه در متر و تا حدود ۵ میلیون نقطه در متر مربع عرضه شد.[۲۱][۲۲]
در ۲۰۰۶م مصرف فرش بافتهشده در اروپای غربی حدود ۱۲۸ میلیون و در آمریکای شمالی حدود ۱۳۶ میلیون متر مربع بود.[۱۷] روند تحول شانهها در شانه و تراکم و سرگذشت این صنعت در ایران در تاریخچهٔ فرش ماشینی در ایران آمده است.
گاهشمار
| سال | رویداد |
|---|---|
| ۱۶۵۵م | تأسیس کارخانهٔ سلطنتی فرش ویلتون (به روایت بریتانیکا)[۱] |
| حدود ۱۷۳۶م | آغاز فرشبافی پیرسال در کیدرمینستر[۳] |
| ۱۷۵۵م | کارگاه فرش دستی ویتی در آکسمینستر[۴] |
| ۱۷۸۵م | نخستین کارخانهٔ پنبه با موتور بخار مستقیم[۶] |
| ۱۸۰۴–۱۸۰۵م | معرفی ضمیمهٔ ژاکارد[۸] |
| ۱۸۳۹م | دستگاه موتوری اینگرین بیگلو؛ ثبت شنیل تمپلتون[۱۱][۱۰] |
| ۱۸۴۹م | موتوریشدن دستگاه بروکسل[۹] |
| ۱۸۷۶م | دستگاه رویال آکسمینستر اسکینر[۱۲] |
| اوایل دههٔ ۱۸۹۰م | اکسمینستر گیرهای برینتونز[۱۳] |
| ۱۹۲۱م | ورود واندویل به ساخت ماشین بافندگی[۱۶] |
| دههٔ ۱۹۳۰م | نخستین ماشین تافتینگ در دالتون[۱۲] |
| ۲۰۱۸م | ماشین ۱۵۰۰ دندانه در متر[۲۲] |
پرسشهای پرتکرار
فرش ماشینی از کی اختراع شد؟
نخستین دستگاه بافندگی موتوری فرش را اراستوس بیگلوی آمریکایی در ۱۸۳۹م برای فرش اینگرین ساخت و در ۱۸۴۹م نیروی موتوری را به دستگاه فرش بروکسل هم رساند.
نخستین فرشی که با ژاکارد بافته شد کدام بود؟
فرش بروکسل، یعنی فرش حلقهای بافت سیمی، نخستین فرشی بود که روی دستگاه مجهز به ژاکارد بافته شد.
نام اکسمینستر از کجا آمده است؟
از کارگاه فرش گرهدار دستیای که توماس ویتی در ۱۷۵۵م در شهر آکسمینستر انگلستان بنیاد گذاشت؛ این نام بعدها نام عام گونهای فرش ماشینی شد.
تافتینگ از کجا آغاز شد؟
از مکانیزهشدن رودوزی «کندلویک» در دالتونِ ایالت جورجیای آمریکا؛ نخستین ماشین تافتینگ در دههٔ ۱۹۳۰م ساخته شد.
منابع
- Britannica — Wilton carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Worcestershire People and Places — The First Carpets, Kidderminsterمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Axminster carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Axminster carpetمشاهده ↗ ↩
- Knitting Together (Nottinghamshire) — Steam-powered cotton spinningمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Cotton millمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Joseph-Marie Jacquardمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Wilton carpetمشاهده ↗ ↩
- Glasgow School of Art Archives — James Templeton & Coمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia — Erastus Brigham Bigelowمشاهده ↗ ↩
- Carpet and Rug Institute — History of Carpetمشاهده ↗ ↩
- Worcestershire People and Places — Power Loomsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۱ — D. Whitefoot, *Carpet types and requirements* (ص ۱–۱۸)مشاهده ↗ ↩
- Bradford Museums photo archive — José Reixach at Lister & Coمشاهده ↗ ↩
- Vandewiele — History of Vandewieleمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۳ — S. Demey (N.V. Michel Van de Wiele), *Advances in carpet weaving* (ص ۴۴–۷۶)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۲ — S. K. Chaudhuri & S. Bandyopadhyay, *Structure and properties of carpet fibres and yarns* (ص ۱۹–۴۳)مشاهده ↗ ↩
- Textile World — Van De Wiele Develops Loop-Pile Weaving Machine (2002)مشاهده ↗ ↩
- Texdata — Van de Wiele and Superba join forces (2015)مشاهده ↗ ↩
- Textalks — «A revolutionary new handlook carpet quality, in reed 1500 dents/m with 5 million points/m²»مشاهده ↗ ↩
- Indian Textile Magazine — Van de Wiele's new high density carpet weaving machines (2018)مشاهده ↗ ↩