زنان بخش بزرگ نیروی کار قالیبافی ایران را تشکیل میدهند و در بسیاری از مناطق، بهویژه در روستاها و میان عشایر، بافندگان اصلی فرشاند. منابع مستند نشان میدهند که نقش زنان از ریسندگی و بافت تا طراحی ذهنی و انتخاب رنگ در فرش عشایری فارس گسترده است و مهارت معمولاً از مادر به دختر منتقل میشود. در کنار این نقش فرهنگی، قالیبافی برای بسیاری از خانوارها منبع درآمد تکمیلی بوده و شرایط کار و سلامت بافندگان همواره از دغدغههای این صنعت بوده است.
- فارس
- طراحی، رنگ و بافت با زنان (یونسکو)
- کاشان
- بیش از دوسوم بافندگان زناند (یونسکو)
- نام انگلیسی
- Women carpet weavers
- دغدغهٔ سلامت
- دردهای اسکلتیعضلانی
- محیط کار رایج
- خانه، روستا، چادر عشایری
- شیوهٔ انتقال مهارت
- از مادر و مادربزرگ به دختر
- سهم زنان از اشتغال (دورهٔ پهلوی)
- حدود ۶۷٫۵ درصد کل؛ بیش از ۷۵ درصد در روستاها
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
زنان، ستون نیروی کار قالیبافی
منابع تاریخی و میدانی نشان میدهند که بخش بزرگ کار قالیبافی ایران بر دوش زنان است[۱][۲]. به گزارش ایرانیکا در مقالهٔ دورهٔ پهلوی، بافندگی تقریباً بهطور کامل شغلی زنانه و عمدتاً کار دختران جوان بود[۱]. در همین منبع سهم زنان تا ۶۷٫۵ درصد کل اشتغال فرش و بیش از ۷۵ درصد اشتغال در بخش روستایی برآورد شده است[۱]. تا ۱۳۰۹ش/۱۹۳۰م حدود ۷۵ درصد کارگران فرش در مناطق روستایی بودند[۱]. ایرانیکا شمار بافندگان را در ۱۳۵۴ش/۱۹۷۵م حدود ۵۰۰ هزار و در ۱۳۶۷ش/۱۹۸۸م حدود ۲ میلیون نفر گزارش میکند و رقم اخیر را «نسبتاً بالا» میداند[۱].
گزارش خبرگزاری فرانسه در ۲۰۲۵م هم از وابستگی دستکم دو میلیون نفر، از جمله زنان روستایی، به این صنعت خبر میدهد و درآمد برخی از آنان را فقط چند دلار در روز میداند[۳]. برای آشنایی کلی با این هنر به فرش دستباف ایرانی نگاه کنید.
تقسیم کار میان زنان و مردان
تقسیم کار در قالیبافی از منطقهای به منطقهٔ دیگر فرق میکند و دو پروندهٔ ثبتشده در یونسکو دو الگوی متفاوت را نشان میدهند (نک. ثبت جهانی فرش در یونسکو).
کاشان: زنان بافنده، مردان طراح و رنگرز
در کاشان حدود یکسوم ساکنان در کار فرشاند و بیش از دوسوم بافندگان زناند[۲]. در این شهر کارهایی مانند طراحی، رنگرزی، چیدن و ساختن دار و ابزار عمدتاً با مردان است[۲]. مهارت بافت در کاشان با شاگردی زیر نظر مادر و مادربزرگ به دختران منتقل میشود و مردان هم حرفههای ویژهٔ خود را از راه شاگردی میآموزند[۲]. شرح بیشتر در فرش کاشان آمده است.
فارس: زنان طراح، رنگگزین و بافنده
در قالیبافی عشایری فارس الگو متفاوت است: مردان پشم را میچینند و دار افقی را میسازند، و طراحی، انتخاب رنگ و بافت با زنان است[۴]. زنان پشم را با چرخ نخریسی به نخ تبدیل میکنند[۴]. مادران کار با مواد، ابزار و مهارتها را به دختران میآموزند و پدران چیدن پشم و ساختن دار را به پسران[۴]. بافندگان فارس بدون نقشهٔ کاغذی و با الهام از زندگی کوچنشینی میبافند و هیچ دو فرشی یکسان نیست[۴]. نمونهٔ شاخص این سنت فرش قشقایی است.
ریسندگی و بافتههای روزمره
ریسندگی دستی پشم، که با دوک یا چرخ نخریسی انجام میشود، معمولاً کار زنان است[۵]. فرش بلوچ را معمولاً زنان روی دار افقی میبافند[۵][۶]. ورنی آذربایجان و جاجیم هم از بافتههای زنان عشایر و روستاییاند[۷]. ایرانیکا گبه را در اصل «فرش یک نفر، معمولاً یک زن» توصیف میکند که زن وسایل زندگی را در کوچ با آن حمل میکرد[۸]. در میان ترکمنها هم کیسهای کوچک به نام قاپ یا مفرش برای نگهداری زیورآلات زنان بافته میشود[۹]. دربارهٔ دار این بافندگان به دار قالی نگاه کنید.
انتقال دانش از حافظه
بافندگان عشایری طرحهای سنتی را اغلب از حافظه و بدون نقشه میبافند[۱۰][۴]. در فارس انتقال این دانش شفاهی و از راه تمرین و مشاهده است[۴]. این شیوه با فرش شهری که روی نقشهٔ شطرنجی حرفهای بافته میشود تفاوت بنیادی دارد (نک. فرش شهری، روستایی و عشایری)[۱۰].
قالیبافی در اقتصاد خانوار
فرش گرهدار بیشتر در خانه و به دست زنانی بافته میشود که در کنار کار خانه درآمد تکمیلی میخواهند[۷]. در دورهٔ قاجار عاملان محلی مواد اولیه را به بافندگانی میسپردند که اغلب از زنان خویشاوند خودشان بودند[۱۱]. در این سازمان تولید سنتی، واسطه مواد و طرح را به بافنده میداد و مزد را پس از تحویل فرش میپرداخت[۷][۱۱]. در ۱۳۵۴ش/۱۹۷۵م حدود ۵۰۰ هزار بافنده برای حدود ۳۰۰۰ کارفرما کار میکردند[۱]. در کرمانِ ۱۳۴۵ش/۱۹۶۶م هم بیشتر ۱۱٬۰۰۰ دار منطقه در خانهها بود[۱].
شرکت فرش ایران اعلام کرده بود که ۸۰ درصد سود خود را برای بهبود وضع بافندگان روستایی و ایجاد تعاونیها کنار میگذارد[۱]. به گفتهٔ یک مقام صنعت فرش استان فارس، شمار بافندگان این استان از حدود ۶۰۰۰ نفر در ۲۰۱۸م به حدود ۱۰۰۰ نفر در ۲۰۲۶م کاهش یافته است؛ این رقم از یک گزارش خبری است و باید با احتیاط نگریسته شود[۱۲].
سلامت و شرایط کار
ایرانیکا گزارش میکند که در دورهٔ پهلوی بسیاری از زنان و کودکان بافنده به آسیبهای مادامالعمر لگن و ستون فقرات دچار شدند و حتی در دههٔ ۱۳۵۰ش/۱۹۷۰م شمار نامتناسبی از دختران روستایی به نرمی استخوان مبتلا بودند[۱]. در کرمان هم گزارشهای نیمهٔ نخست قرن بیستم شرایط سخت کار کودکان را در کارگاههای نمناک زیرزمینی ثبت کردهاند[۱۳]. حداقل سن کار در قالیبافی دوازده سال تعیین شده بود، اما به گزارش ایرانیکا شرکت فرش ایران با امضای قرارداد بافت با والدین این قانون را دور میزد، با آگاهی از اینکه بیشتر کار را کودکان انجام میدادند[۱]. برنامههایی مانند «رگمارک» (از ۱۹۹۴م در هند) برای مقابله با کار کودک در قالیبافی شکل گرفتند[۷].
پژوهشی در ۲۰۰۴م روی ۱۴۳۹ بافندهٔ تصادفی در نُه استان ایران، که ۹۸ درصدشان زن بودند، نشان داد که حدود ۸۱ درصد در دوازده ماه گذشته علائم اسکلتیعضلانی داشتهاند[۱۴]. شایعترین نواحی درگیر شانه (۴۷٫۸ درصد) و پایین کمر (۴۵٫۲ درصد) بود[۱۴]. تنها ۰٫۴ درصد صندلی مناسب داشتند و بیشتر بافندگان روی تختهای بیپشتی مینشستند؛ نوع دار، وضعیت نشستن، ساعات کار روزانه و نوع نشیمن قویترین عوامل مرتبط بودند[۱۴]. پژوهشگران دار عمودی، ارتفاع قابل تنظیم دار و صندلی، و فضای کافی برای پا را پیشنهاد کردند[۱۴]. طراحی دارهای افقی ارگونومیک برای بهبود وضعیت نشستن هم در منابع فنی گزارش شده است[۵].
پژوهشهای تازه دربارهٔ توانمندی زنان
پژوهشی در ۲۰۲۶م روی ۲۰۰ زن قالیباف روستایی در استان کردستان توانمندی آنان را در چهار بُعد سنجید[۱۵]. بُعد میانفردی بالاترین و بُعد بازار و شبکههای کسبوکار پایینترین امتیاز را داشت[۱۵]. توانمندی با سن، سابقهٔ بافت، مدت سکونت در روستا و تحصیلات رابطهٔ مثبت داشت[۱۵]. نویسندگان نتیجه گرفتند که توانمندی زنان روستایی افزون بر مهارت فردی به عوامل اجتماعی و مکانی هم وابسته است و برنامههای منطقهمحور را پیشنهاد کردند[۱۵].
پرسشهای پرتکرار
چند درصد قالیبافان ایران زناند؟
ایرانیکا برای دورهٔ پهلوی سهم زنان را تا ۶۷٫۵ درصد کل اشتغال فرش و بیش از ۷۵ درصد در بخش روستایی گزارش کرده است. پروندهٔ یونسکو (۲۰۱۰) هم بیش از دوسوم بافندگان کاشان را زن میداند.
مهارت قالیبافی چگونه میان زنان منتقل میشود؟
بر پایهٔ پروندههای یونسکو، در کاشان دختران زیر نظر مادر و مادربزرگ میآموزند و در فارس مادران کار با مواد، ابزار و فنون بافت را به دختران یاد میدهند. این آموزش عملی و از راه مشاهده و تمرین است.
قالیبافی چه اثری بر سلامت بافندگان دارد؟
پژوهشی روی ۱۴۳۹ بافنده در نُه استان ایران (۹۸ درصد زن) نشان داد که حدود ۸۱ درصد در یک سال گذشته علائم اسکلتیعضلانی داشتهاند، بهویژه در شانه و کمر. نوع دار، وضعیت نشستن و ساعات کار از عوامل اصلی بودند.
آیا در همهٔ مناطق طراحی فرش هم با زنان است؟
نه. در فارس طراحی و انتخاب رنگ با زنان است، اما در کاشان طراحی و رنگرزی بهطور سنتی کار مردان است و زنان بیشتر میبافند.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩
- AFP via Malay Mail (25 Sep 2025) — Sanctions, shifting tastes leave Iran's famed carpet industry hanging by a threadمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Baluchi rugمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — GABBA (Jean-Pierre Digard & Carol Bier, 2000)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Iran International (12 May 2026) — Iran's carpet exports collapse from $2.5 billion to near zero, official saysمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — KERMAN xv. Carpet industry (James M. Gustafson, 2017)مشاهده ↗ ↩
- Choobineh, A.; Lahmi, M.; Shahnavaz, H.; Khani Jazani, R.; Hosseini, M. (2004). "Musculoskeletal Symptoms as Related to Ergonomic Factors in Iranian Hand-Woven Carpet Industry and General Guidelines for Workstation Design". International Journal of Occupational Safety and Ergonomics 10(2): 157–168مشاهده ↗ ↩
- Rural Women's Empowerment in Carpet Weaving Handicrafts and Its Demographic Determinants: A Case Study of Kurdistan Province, Iran. Journal of Sustainable Rural Development (2026). doi:10.22034/jsrd.2026.579316.1244مشاهده ↗ ↩