گبه فرشی گرهدار، پشمی و پرزبلند است که عشایر و روستاییان ایران با تراکم گره کم و طرحهایی بسیار ساده میبافند. زمینههای بزرگ یکدست، نوارها و پیکرههای هندسیِ انسان و جانور نشانهٔ آشنای گبه است. برخلاف گلیم، گبه پرز دارد و از خانوادهٔ قالی است، هرچند درشتبافتر و ضخیمتر از بیشتر قالیهاست. گبه از دههٔ ۱۹۸۰ در بازارهای غربی محبوب شد و امروز تقلیدهای کارخانهای و خارجی فراوانی از آن وجود دارد.
- نوع
- فرش گرهدار پرزبلند
- گره
- متقارن یا نامتقارن
- خاستگاه
- لرستان؛ سپس مناطق کردنشین و قشقایی فارس
- تراکم گره
- کم؛ چند ردیف پود میان هر ردیف گره
- نام انگلیسی
- Gabbeh
- نامهای محلی
- گوه (کردی و لری)، خرسک (بختیاری)
- نخستین یادکرد
- فرمان شاه طهماسب (میانهٔ سدهٔ شانزدهم میلادی)
- بخش
- گلیم و زیراندازهای داری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
گبه چیست؟
گبه فرشی گرهدار، پشمی و پرزبلند است که عشایر ایران میبافند[۱]. دانشنامهٔ ایرانیکا گبه را فرش پرزدارِ دستبافِ درشتبافت و میاناندازه (حدود ۹۰×۱۵۰ سانتیمتر یا بزرگتر) با طرحهای هندسیِ انتزاعی و زمینههای رنگیِ باز تعریف میکند[۲]. در کردی و لری آن را «گوه» و در میان بختیاریها «خرسک» هم مینامند[۲]. Goswami نام گبه را به معنای «زبر» یا «نچیده» گرفته است، اما ایرانیکا چنین ریشهای برای آن نمیآورد[۱][۲].
در طبقهبندی زیراندازها، گبه برخلاف گلیم و زیلو که تختباف و بیپرزند، نوعی فرش گرهدار و پرزدار به شمار میآید[۱][۳].
ساختار و بافت
ویژگیهای فنیِ گبه در ایرانیکا چنین آمده است: پرز بلند، تراکم گره کم و چند ردیف پود میان هر ردیف گره[۲]. گره گبه ممکن است متقارن یا نامتقارن باشد[۲]؛ دربارهٔ تفاوت این دو، مقالهٔ گره فارسی و گره ترکی را ببینید. گبه معمولاً با پشم دستریس بافته میشود[۱]. ریسندگی دستی طول الیاف پشم را حفظ میکند، در حالی که ریسندگی ماشینی ممکن است الیاف را بشکند و عمر فرش را کوتاه کند[۱]. به دلیل تراکم کم، رج شمار در گبه معیار مناسبی برای داوری دربارهٔ کیفیت نیست؛ منابع یادآوری میکنند که ارزش هنری فرش بیشتر به اجرای طرح و رنگ وابسته است تا تعداد گره[۴].
طرح و رنگ
طرحهای گبه سادهاند: پیکرههای هندسیِ انسان و جانور، نوارها و زمینههای بزرگ یکدست[۱]. ایرانیکا تزیین گبه را اندک میداند و از پیکرههای خطی ساده و جانوران استیلیزه در آن یاد میکند[۲].
رنگبندی سنتی گبه دو سرچشمه دارد[۲]: - رنگ طبیعی پشمِ رنگنشده: شیری (کرم)، شتری (قهوهای روشن) و سیاه[۲]. - رنگزاهای گیاهی: گیاهانی که زنان و کودکان گردآوری میکردند؛ رنگرزی آنها تفاوتهای ظریفی از یک خُم به خُم دیگر پدید میآورد[۲].
این تفاوتهای ملایم تُن رنگ، که در فرشهای روستایی و عشایری «ابرش» نامیده میشود و نشانهٔ دستساز بودن به شمار میرود، در گبه بسیار دیده میشود[۴][۲]. دربارهٔ رنگزاهای طبیعی مقالهٔ رنگرزی گیاهی را ببینید.
خاستگاه و بافندگان
به گزارش ایرانیکا، بافت گبه در لرستان و در میان لرزبانان مناطق خرمآباد، بروجرد و الیگودرز آغاز شد[۲]. این بافت سپس به سوی شمال به مناطق کردنشین (سنندج، نهاوند و بیجار) و به سوی جنوب به قلمرو قشقایی در فارس گسترش یافت[۲]. دربارهٔ دیگر بافتههای ایل قشقایی مقالهٔ فرش قشقایی را ببینید. گبه در زمرهٔ تولیدات عشایری و روستایی است؛ برای آشنایی با این لایههای تولید مقالهٔ فرش شهری روستایی عشایری را ببینید.
کاربرد سنتی
در زندگی عشایری، گبه فرشِ شخصیِ یک نفر، و معمولاً یک زن، بوده است[۲]. به دلیل بافت نرم و پرز بلند، از آن به عنوان روانداز خواب، زیرانداز و پوشش زین هم استفاده میشد[۲].
پیشینه و محبوبیت جهانی
نخستین یادکرد شناختهشده از گبه در فرمانی از شاه طهماسب (سلطنت ۹۳۰–۹۸۴ق / ۱۵۲۴–۱۵۷۶م) آمده است که به میانهٔ سدهٔ شانزدهم میلادی بازمیگردد[۲]. با این حال، بیشتر گبههای موجود از سدهٔ بیستماند[۲].
از دههٔ ۱۹۸۰ به بعد، علاقهٔ مجموعهداران غربی به گبه افزایش یافت؛ ایرانیکا این علاقه را با زیباییشناسیِ مینیمالیسم و نقاشیِ «میدان رنگ» همسو میداند[۲]. فیلم «گبه» ساختهٔ محسن مخملباف (۱۹۹۶) نیز به این رواج دامن زد[۲]. منابع دیگر هم محبوبیت گبه در غرب را به دههٔ ۱۹۹۰ نسبت میدهند[۱][۳]. افزایش تقاضا به تولید تجاری گبه در هند و جاهای دیگر، اغلب با رنگهای مصنوعی، برای بازار اروپا و آمریکا انجامید[۲]؛ ایرانیکا یادآور میشود که این روند طرح و کارکرد گبه را بهشدت دگرگون کرد[۲].
نکتههای خرید گبه
- گرهدار بودن را بررسی کنید. پشت گبهٔ دستباف گرهها و ادامهٔ نقش را نشان میدهد، در حالی که فرش دستیتافتینگ (هندتافت) روی پارچه زده میشود و پشت لاتکسی دارد و نباید «دستباف گرهدار» معرفی شود[۱][۵]. راهنمای کامل در مقالهٔ تشخیص فرش دستباف از ماشینی آمده است.
- ریشه را ببینید. ریشهٔ فرش گرهدار ادامهٔ تارهاست[۴].
- خاستگاه را بپرسید. گبههای با طرح ایرانی در کشورهای دیگر هم بافته میشود[۲]، پس کشور و منطقهٔ بافت را در فاکتور بخواهید.
- به رنگها دقت کنید. رنگهای طبیعی و شیمیایی هر دو در بازار رایجاند و امروزه بیشتر فرشها، حتی عشایری، ترکیبی از هر دو دارند[۶].
- رج بالا را معیار نگیرید. تراکم کم ویژگی ذاتی گبه است، نه عیب آن[۲].
برای معیارهای عمومی خرید، مقالهٔ راهنمای خرید فرش دستباف را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
فرق گبه با قالی و گلیم چیست؟
گبه مانند قالی گرهدار و پرزدار است، ولی پرزی بلندتر، تراکم گره کمتر و طرحی بسیار سادهتر دارد. گلیم اساساً پرز ندارد و بافتهای تخت است.
گبه را کدام عشایر میبافند؟
به گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، بافت گبه در میان لرزبانان لرستان آغاز شد و بعد به مناطق کردنشین (سنندج، نهاوند و بیجار) و به قلمرو قشقایی در فارس گسترش یافت.
از کجا بفهمیم گبه دستباف و اصیل است؟
پشت گبه باید گرههای دستی و ادامهٔ نقش را نشان دهد و ریشهاش ادامهٔ تارها باشد. گبهای که پشت لاتکسی یا پارچهای چسبیده دارد، فرش تافتینگی است نه گرهدار.
رنگهای کرم و قهوهای روشن گبه از کجا میآید؟
بخشی از رنگهای سنتی گبه رنگ طبیعیِ پشمِ رنگنشده است، مانند شیری (کرم)، شتری (قهوهای روشن) و سیاه.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — GABBA (Jean-Pierre Digard & Carol Bier, 2000)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Rugs.com (منبع تجاری) — How to tell a handmade rug from a machine made rugمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩