پژوهشگران فرش دستباف ایران را در سه لایهٔ اصلی تولید بررسی میکنند: شهری یا کارگاهی، روستایی و عشایری، و در گذشته لایهٔ درباری هم به اینها افزوده میشد. فرش شهری معمولاً روی دار عمودی و از روی نقشهٔ حرفهای بافته میشود، فرش روستایی اغلب روی دار عمودی ثابت و گاه به سفارش تاجران شهری، و فرش عشایری روی دار افقی، از حافظه و با بنیاد پشمی. این تفاوتها در طرح، ابعاد، مواد و حتی کاربرد بافتهها دیده میشود.
- نقشه
- حرفهای در شهر؛ حافظه در عشایر
- دار شهری
- عمودی
- لایهها
- شهری، روستایی، عشایری (و در گذشته درباری)
- دار عشایری
- افقی
- دار روستایی
- عمودی ثابت
- نام انگلیسی
- Workshop, village and nomadic carpets
- گروههای عشایری اصلی
- قشقایی، بختیاری، شاهسون، ترکمن، بلوچ، افشار، کرد
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
سه لایهٔ تولید فرش
پژوهشگران تولید فرش را در چند لایهٔ اجتماعی میبینند: عشایری، روستایی، شهری و در گذشته درباری[۱]. هر لایه ابزار، مواد، شیوهٔ طراحی و سازمان کار خود را دارد و همین تفاوتها ظاهر نهایی فرش را شکل میدهند[۱][۲]. شناخت این لایهها برای فهم تنوع فرش دستباف ایرانی و برای ارزیابی درست هر فرش ضروری است.
| ویژگی | شهری (کارگاهی) | روستایی | عشایری |
|---|---|---|---|
| دار | عمودی[۳][۱] | معمولاً عمودی ثابت[۱] | افقی[۲] |
| طرح | نقشهٔ حرفهای[۳] | مجموعهٔ طرح هر روستا؛ گاه سفارشی[۴][۱] | از حافظه[۵][۲] |
| بنیاد | معمولاً تار پنبه یا ابریشم[۶] | اغلب تار پنبه[۷][۸][۴] | اغلب تار و پود پشمی[۲] |
| ابعاد | فرشهای بزرگتر[۱] | از قالیچه تا اندازهٔ اتاق[۷] | کوچکتر، همراه بافتههای کاربردی[۲] |
| نمونهها | تبریز، کرمان، مشهد، کاشان، اصفهان، نائین، قم[۳][۱] | هریس، اراک (ساروق، محال)، همدان[۱][۷][۸][۴] | قشقایی، بختیاری، شاهسون، ترکمن، بلوچ، افشار، کرد[۲] |
فرش شهری (کارگاهی)
فرش شهری در کارگاهها و روی دار عمودی، با نقشهٔ حرفهای، مواد مرغوب و فنون ویژهٔ هر شهر بافته میشود[۳][۱]. تبریز، کرمان، مشهد، کاشان، اصفهان، نائین و قم از مراکز اصلی آناند[۳][۱]. در این لایه، طرح را طراح تعیین میکند و بافنده از روی نقشهٔ شطرنجی میبافد[۶].
ریشهٔ فرش کارگاهی به کارگاههای درباری بازمیگردد. در دورهٔ صفوی قالیبافی از پیشهای عشایری و روستایی به صنعتی ملی تبدیل شد[۹]. کارگاههای سلطنتی در اصفهان، کاشان و کرمان فعال بودند و شاردن از ۳۲ کارگاه سلطنتی نام برده است[۹][۱۰]. برای شناخت ویژگیهای هر شهر، نک. مکتب های فرش ایران.
فرش روستایی
فرش روستایی معمولاً روی دار عمودی ثابت بافته میشود و گاه به سفارش تاجران شهری تولید میشد[۱]. روستاهای هریس، اراک (ساروق و محال) و همدان نمونههای شاخص این لایهاند[۱][۷][۸][۴]. فرشهای هریس محکم و کاربردی و اغلب در اندازهٔ اتاقاند و برداشتی هندسی از ترنجهای تبریز دارند[۷]. در منطقهٔ همدان هر روستا مجموعه طرح خود را دارد[۴].
سازمان تولید و نقش واسطهها
در سازمان تولید سنتی، واسطهها مواد و طرح را به بافنده میدادند و مزد را پس از تحویل فرش میپرداختند[۱۱][۱۲]. در دورهٔ قاجار عاملان محلی مواد اولیه را به بافندگانی میدادند که اغلب زنان خویشاوند خودشان بودند[۱۲]. شرکتهای خارجی هم این شبکه را گسترش دادند: شرکت زیگلر پس از آغاز کار در تبریز، بافت را در سلطانآباد (اراک) سازمان داد و تا ۱۸۹۴م فعالیتش به ۱۱۱ روستا رسید[۱۲]. در قرن بیستم تولید فرش کرمان هم به روستاها منتقل شد و شرکتهای اروپایی آن را سازمان دادند[۱۳].
فرش عشایری
فرش عشایری روی دار افقی بافته میشود، طرح آن اغلب از حافظه است، تار و پودش بیشتر پشمی است و ابعاد کوچکتری دارد[۲][۵]. تقریباً همهٔ بافندگان عشایری ایران روی دار افقی کار میکنند[۲]. در فرشهای عشایری تار معمولاً پشم دولاست و پود هم اغلب پشمی است، هرچند بختیاری از پنبه و شاهسون و افشار از پود پنبهای استفاده کردهاند[۲]. عشایر رنگها را از منابع طبیعی به دست میآوردند: روناس برای قرمز، گیاهان زرد و نیل[۲].
بافتههای عشایری فقط فرش نیست و خورجین، جوال، رختخوابپیچ، تزیینات چادر، جانماز و تزیینات شتر عروسی را هم در بر میگیرد[۲]. گبه، فرش گرهدار پرزبلند با طرحهای ساده، هم از بافتههای عشایری است[۶].
گروههای اصلی
گروههای اصلی بافندهٔ عشایری در ایران قشقایی (بزرگترین گروه بافنده)، بختیاری، شاهسون، ترکمن، بلوچ، افشار و کرد هستند[۲]. فرش قشقایی با گره نامتقارن روی بنیاد تمامپشم و طرح هندسی، اغلب با سه ترنج لوزی در یک ردیف، شناخته میشود[۱۴]. شاهسونها از سدهٔ یازدهم هجری/هفدهم میلادی گلیم، سوماک و فرش گرهدار میبافتهاند[۲]. در فارس، که مهارت قالیبافیاش در یونسکو ثبت شده، دانش بافت شفاهی و با الگوگیری منتقل میشود و هیچ دو فرشی عیناً یکسان نیست[۱۵].
دگرگونی زندگی عشایری
سیاستهای دورهٔ رضاشاه، از جمله یکجانشینی اجباری در دههٔ ۱۹۳۰م، و اصلاحات ارضی ۱۳۴۱ش/۱۹۶۲م ساختار عشایری را تضعیف کرد[۳]. این نکته از آن رو اهمیت دارد که ابزار اصلی بافت عشایری، یعنی دار افقی، سبک و قابلحمل و متناسب با زندگی در کوچ است[۱۶][۶][۲].
مرزهای لغزان میان لایهها
این سه لایه همیشه مرز روشنی ندارند. تولید فرش کردی، برای نمونه، از فرش عشایری درشتباف تا فرشهای ظریف بیجار و سنه را در بر میگیرد[۳]. سنه ظریفترین فرش کردی شمرده میشود[۱۷]. سازمان تولید سفارشی هم فرشهای روستایی را به بازار شهری و جهانی پیوند میداد[۱][۱۲].
نشانههای تشخیص
چند نشانه کمک میکند لایهٔ یک فرش را حدس بزنیم، هرچند هیچکدام بهتنهایی قطعی نیست:
- بنیاد: تار پشمی بیشتر در فرش عشایری دیده میشود و فرشهای پرتراکم شهری معمولاً تار پنبهای دارند[۲][۶].
- طرح: طرح هندسی و بافت از حافظه ویژگی فرش عشایری است، در حالی که فرش شهری از روی نقشهٔ حرفهای بافته میشود[۵][۳].
- رنگ: ابرش، یعنی تغییر ملایم تُن رنگ از رنگرزی دستهای، در فرش روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت است[۱].
- ابعاد و کاربرد: اندازههای کوچک و بافتههای کاربردی مانند خورجین و جوال به لایهٔ عشایری تعلق دارند[۲].
پرسشهای پرتکرار
فرق فرش عشایری با فرش شهری چیست؟
فرش عشایری معمولاً روی دار افقی، از حافظه و با تار و پود پشمی بافته میشود و ابعاد کوچکتر و طرح هندسی دارد؛ فرش شهری روی دار عمودی، از روی نقشهٔ حرفهای و معمولاً با تار پنبهای بافته میشود.
بزرگترین گروه بافندهٔ عشایری ایران کدام است؟
قشقاییها بزرگترین گروه بافندهٔ عشایری ایران شمرده میشوند؛ بختیاری، شاهسون، ترکمن، بلوچ، افشار و کردها هم از گروههای اصلیاند.
فرش روستایی چگونه تولید میشد؟
بسیاری از فرشهای روستایی روی دار عمودی ثابت و گاه به سفارش تاجران شهری بافته میشد؛ واسطهها مواد و طرح را به بافنده میدادند و مزد را پس از تحویل میپرداختند.
عشایر جز فرش چه بافتههایی دارند؟
خورجین، جوال، رختخوابپیچ، تزیینات چادر، جانماز و تزیینات شتر عروسی از بافتههای عشایریاند.
منابع
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Hamadan rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS i. Introductory surveyمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Qashqai rugمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩