دار قالی قاب چوبی یا فلزی است که تارهای فرش روی آن کشیده میشود و فرش تا پایان بافت روی آن میماند. دو نوع اصلی آن دار افقی یا زمینی است که عشایر به کار میبرند و دار عمودی که در روستاها و کارگاههای شهری رایج است. گونههای پیشرفتهتر دار عمودی، مانند دار تبریزی و دار گردان، امکان بافت فرشی بلندتر از ارتفاع خود دار را فراهم میکنند.
- انواع اصلی
- افقی (زمینی) و عمودی (ایستاده)
- نام انگلیسی
- Carpet loom
- ابزارهای اصلی
- قلاب یا کارد، دفتین، قیچی، پرزسنج
- کاربر دار افقی
- عشایر
- جهت پیشرفت بافت
- از پایین به بالا
- کاربر دار عمودی
- روستاها و کارگاههای شهری
- گونههای عمودی
- روستایی ثابت، تبریزی، گردان
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
دار قالی چیست؟
دار قالی قابی است که فرش در طول بافت روی آن نگه داشته میشود؛ تارها میان تیر بالا و تیر پایین کشیده و محکم میشوند و بافنده گرهها را روی آنها میبندد[۱]. دو نوع اصلی دار وجود دارد: دار «افقی» یا زمینی که عشایر به کار میبرند و دار «عمودی» یا ایستاده که در روستاها و کارگاههای شهری رایج است[۲][۳][۴][۱]. نوع دار با شیوهٔ زندگی بافنده و اندازهٔ فرش پیوند نزدیکی دارد و یکی از تفاوتهای اصلی میان لایههای فرش شهری روستایی عشایری است[۴][۳].
دار افقی (زمینی)
دار افقی سادهترین نوع دار است: قابی چهارضلعی که روی زمین قرار میگیرد و معمولاً با میخ به زمین محکم میشود[۲][۱][۵]. در این دار طول فرش را فاصلهٔ تیر بالا و پایین و عرض آن را دو تیر کناری تعیین میکند و فرشهایی که روی آن بافته میشوند معمولاً کوچکترند[۱]. سبک بودن و قابلیت جابهجایی، این دار را برای زندگی کوچرو مناسب کرده است[۲][۱].
تقریباً همهٔ بافندگان عشایری ایران روی دار افقی کار میکنند[۳]. یونسکو هم در پروندهٔ ثبت قالیبافی فارس، دار سنتی این منطقه را قابی افقی روی زمین توصیف کرده است[۶]. فرشهای بلوچ نیز معمولاً به دست زنان و روی دار افقی بافته میشوند[۱][۷].
دار عمودی و گونههای آن
در دار عمودی دو تیر بالا و پایین با دو ستون کناری به هم متصلاند یا در دیوار کار گذاشته میشوند و قاب ایستادهای میسازند[۲][۴][۱]. با این دار میتوان فرشهای بزرگتر بافت[۲][۴]. بافنده روی چارپایه یا تختهٔ کوچکی جلوی دار مینشیند و با پیشرفت کار، بخش بافتهشده به پشت دار منتقل میشود[۱].
دار روستایی ثابت
در این گونه تیر بالایی ثابت است و تیر پایینی متحرک است[۵]. ارتفاع فرش در این دار به اندازهٔ خود دار محدود است.
دار تبریزی
دار تبریزی چلهٔ پیوسته دارد و فرشِ بافتهشده را پشت دار میگرداند؛ به این ترتیب میتوان فرشی تقریباً دو برابر ارتفاع دار بافت[۵].
دار گردان
در دار گردان تیرها چرخاناند و فرشِ بافتهشده دور تیر پایینی پیچیده میشود؛ بنابراین طول فرش میتواند از ارتفاع دار بسیار بیشتر باشد[۲][۵].
| نوع دار | محل رواج | ویژگی اصلی | محدودیت طول فرش |
|---|---|---|---|
| افقی (زمینی) | عشایر[۳] | سبک، قابل حمل، روی زمین[۱] | فاصلهٔ دو تیر؛ فرش کوچکتر[۱] |
| عمودی روستایی ثابت | روستاها[۵] | تیر بالایی ثابت، تیر پایینی متحرک[۵] | ارتفاع دار |
| تبریزی | — | چلهٔ پیوستهٔ گردان پشت دار[۵] | حدود دو برابر ارتفاع دار[۵] |
| گردان | — | پیچیدن فرش دور تیر پایینی[۲][۵] | بیشتر از ارتفاع دار[۵] |
آماده کردن دار و روند بافت
کار با «چلهکشی» آغاز میشود. در روش توصیفشده در منابع فنی، تارها نخست روی زمین آماده میشوند و سپس به دار منتقل میشوند؛ دو گرهبندی ضربدری در دو سر تارها امکان جابهجایی تارها و عبور پود را فراهم میکند[۱]. ابزاری مانند «گولا» در هند تارها را بهطور یکنواخت پخش میکند تا فاصلهٔ آنها با کیفیت مورد نظر بخواند[۱]. تراکم افقی گرهها در همین مرحله تعیین میشود و تراکم عمودی بعدها با کوبیدن هر ردیف به دست میآید[۱]؛ هر دو در رج شمار فرش اثر دارند.
پیش از نخستین ردیف گره، یک نوار زنجیرهای و چند سانتیمتر گلیمبافی زده میشود تا گرهها جابهجا نشوند[۱]. سپس بافت از پایین به بالا پیش میرود[۱]. بافنده گلولههای نخ رنگی را بالای سر خود و نقشه را در دسترس میآویزد، برای هر خانهٔ نقشه یک گره میزند، پس از هر ردیف پود میگذراند و ردیف را میکوبد[۱]. کنارههای طولی فرش روی خود دار شیرازه میشوند و در پایان، فرش را از دار جدا میکنند و تارهای باقیمانده به صورت ریشه در میآید[۱].
ابزارهای قالیبافی
- قلاب یا کارد (گلّاب): در برخی مناطق با کاردی سرقلابدار گره میزنند و نخ اضافه را میبرند[۲]. بافندگان تبریز بهجای انگشت از کاردی با زائدهٔ قلابمانند استفاده میکنند و بیش از یک گره در ثانیه میزنند[۸]. این شیوه با گره متقارن تبریز پیوند دارد؛ نک. گره فارسی و گره ترکی.
- دفتین (شانه، دستک): شانهٔ کوبندهای که پس از هر ردیف گره و پود، آنها را روی هم میکوبد تا فرش یکنواخت و بادوام شود و گرهها سر جای خود بمانند[۲][۱].
- قیچی: قیچیهای مخصوص برای کوتاه و همسطح کردن پرز به کار میروند؛ ایرانیکا از قیچی با تیغهٔ پلهدار یاد کرده است[۲][۱].
- پرزسنج: بافنده در ردیفهای نخست با آن ارتفاع پرز را کنترل میکند و سپس همان ارتفاع را ادامه میدهد[۱][۹].
- سیخ یا میلهٔ تنظیم تار: برای پخش یکنواخت تارها، مانند «گولا» در هند[۱].
ساخت دار و ابزار در برخی مناطق کار مردان است: یونسکو در پروندهٔ کاشان ساخت دار و ابزار را کار سنتی مردان میداند و در فارس هم مردان دار میسازند[۱۰][۶]. نقش زنان در بافت در زنان قالیباف شرح داده شده است.
دار ارگونومیک؛ نوآوری در ابزاری کهن
دار سنتی قالیبافی طی سدهها تغییر چندانی نکرده است، اما پژوهشهای تازه با اصول ارگونومی دارهای افقیِ جدیدی طراحی کردهاند[۱]. به گزارش Goswami این دارها همچنان ساده و قابل حملاند، وضعیت نشستن و دید بافنده را بهتر میکنند، زمان آمادهسازی تار را کم میکنند، بافت فرش بلندتر و گرهزنی یکنواختتر با تراکم بیشتر را ممکن میسازند و روی یک دار میتوان چند نوع بافت را اجرا کرد[۱].
پرسشهای پرتکرار
دار افقی بهتر است یا دار عمودی؟
هر کدام کاربرد خود را دارد. دار افقی سبک و قابل حمل است و برای زندگی کوچرو مناسب است؛ دار عمودی امکان بافت فرش بزرگتر را میدهد و در کارگاههای ثابت به کار میرود.
دار تبریزی چه ویژگیای دارد؟
در دار تبریزی چله پیوسته است و فرش بافتهشده به پشت دار گردانده میشود؛ به همین دلیل میتوان روی آن فرشی تقریباً دو برابر ارتفاع دار بافت.
دفتین در قالیبافی چه کاری میکند؟
دفتین شانهٔ کوبندهای است که پس از هر ردیف گره و پود، آنها را روی هم میکوبد و فشرده میکند؛ تراکم طولی فرش به همین کوبیدن بستگی دارد.
چرا عشایر روی دار افقی میبافند؟
دار افقی قاب سادهای است که روی زمین قرار میگیرد و با میخ محکم میشود؛ سبک و جمعشدنی است و با زندگی کوچرو سازگار است. تقریباً همهٔ بافندگان عشایری ایران روی این دار کار میکنند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Baluchi rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩