عیوب فرش دستباف را میتوان در چهار گروه دید: عیوب شکل و ابعاد (مانند کجی و موج)، عیوب بافت (مانند گره لنگ، گره جفتی، درز و تراکم نامنظم)، عیوب رنگ (مانند ابرش ناخواسته، رنگدوانی و نقاشی روی فرش) و آسیبهای پس از بافت (مانند بیدخوردگی و کپک). همهٔ بینظمیها عیب نیستند؛ ناهمواری اندک در پشت فرش و ابرش ملایم در فرش روستایی و عشایری از ویژگیهای دستبافیاند. شناخت این مرز به خریدار کمک میکند نه ویژگی طبیعی را عیب بداند و نه عیب واقعی را نادیده بگیرد.
- عیب نیست
- ابرش ملایم، ناهمواری اندک پشت فرش
- عیوب رنگ
- ابرش ناخواسته، رنگدوانی، نقاشی روی فرش
- عیوب شکل
- کجی، نابرابری طول و عرض، موج و چروک
- عیوب بافت
- گره لنگ، گره جفتی، درز، تراکم نامنظم، پرز ناهمسطح
- نام انگلیسی
- Handmade carpet defects
- آسیبهای بعدی
- بیدخوردگی، کپک، رنگباختگی در نور، شکستن بنیاد
- بخش
- خرید و نگهداری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
عیب یا ویژگی؟
پیش از فهرست کردن عیوب، باید میان «عیب» و «ویژگی دستبافی» مرز گذاشت. کمی ناهمواری در پشت فرش ذاتیِ دستبافی و حتی نشانهٔ دستباف بودن است[۱]. «ابرش»، یعنی تغییر ملایم تُن یک رنگ، از رنگرزی نخ در دستههای کوچک و جداگانه پدید میآید و در فرش روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت به شمار میرود[۲]. کنارهها و دو سر فرش دستباف هم اندکی نامنظم است، برخلاف فرش ماشینی که لبههایی کاملاً صاف دارد[۱]. در مقابل، عیب آن است که به دوام، ظاهر یا ارزش فرش آسیب بزند. منابع فنی کیفیت را با معیارهای عینی مانند تراکم گره، ثبات رنگ، مقاومت سایشی و برگشتپذیری میسنجند[۳].
عیوب شکل و ابعاد
- کجی: فرشی که ناخواسته شکلی جز شکل مورد نظر پیدا کرده و گونیا نیست[۱].
- نابرابری طول یا عرض: یک لبه نسبت به لبهٔ مقابل بیرونزده است یا ابعاد فرش با اندازهٔ سفارشی نمیخواند[۱].
- چروک، موج یا برآمدگی: ناهمواری سطح فرش که روی زمین تخت دیده میشود[۱].
- شکستن بنیاد در اثر تا کردن: فرشهای سفت و سنگینی مانند بیجار را نباید تا کرد، چون ممکن است بنیادشان بشکند؛ این فرشها باید لوله شوند[۴].
روش بررسی: فرش را روی زمین تخت پهن کنید، دو قطر را اندازه بگیرید و طول دو لبهٔ مقابل را با هم مقایسه کنید. موج و برآمدگی هم روی زمین تخت بهتر دیده میشود[۱].
عیوب بافت
گره لنگ
گره لنگ گرهای است که یک پایهاش کوتاهتر است یا روی سه تار بسته شده است[۱]. برای شناخت گره درست، مقالهٔ گره فارسی و گره ترکی را ببینید.
گره جفتی
گره جفتی گرهای است که بهجای دو تار روی چهار تار (یا بیش از دو تار) بسته میشود[۵][۶]. این گره وقت و مواد را کم میکند، ولی تراکم گره را پایین میآورد و نقشی کمجزئیاتتر و پرزی کمدوامتر پدید میآورد[۵][۶]. به گزارش ایرانیکا، اینگونه روشهای صرفهجویانه تا میانهٔ سدهٔ بیستم فراگیر شده بود و در کنفرانس دولتی تهران در ۱۹۴۹ از مشکلات اصلی صنعت فرش شمرده شد[۷].
درز در بافت
وقتی چند بافنده کنار هم روی یک دار کار میکنند و یکی جلوتر است، محل پر کردن فاصله به صورت درز دیده میشود[۱].
تراکم نامنظم
تراکم عمودی گره با کوبیدن دفتین و تراکم افقی با چلهکشی تنظیم میشود؛ ضعف هر یک تراکم ناهمسانی در سطح فرش پدید میآورد[۳]. دربارهٔ ابزارهای بافت، مقالهٔ دار قالی را ببینید.
نابرابری ارتفاع پرز
پرز باید با پرزسنج و قیچی مخصوص یکنواخت شود؛ در غیر این صورت سطح فرش ناهمسطح میماند[۳].
شکستگی نقش
شکستگی گل یا نابرابری اندازهٔ نقوش تکراری نشانهٔ اجرای نادرست طرح است، و اجرای درست طرح از معیارهای کیفیت به شمار میرود[۳].
عیوب رنگ
- ابرش ناخواسته یا رگه: نخی که ناهمرنگ رنگرزی شده، به صورت نوارهای روشن و تیره در فرش دیده میشود. اگر این نوارها ناخواسته و شدید باشند، عیباند[۱][۲].
- رنگدوانی: برخی رنگهای مصنوعیِ اولیه در برابر نور یا شستوشو ناپایدار بودند[۲][۸] و رنگهای طبیعی هم گاهی ثبات کمی دارند[۳]. آزمون ثبات رنگ در برابر مالش، شستوشو و نور از معیارهای عینی کیفیت است[۳].
- نقاشی یا رنگآمیزی روی فرش: گاه برای پوشاندن عیب رنگرزی یا پس از شستوشوی شیمیایی انجام میشود[۱][۲]؛ نمونهٔ شناختهشدهٔ آن فرشهای صادراتیِ ساروق در آمریکاست که سفیدشویی و سپس رنگآمیزی شدند[۹].
- آنتیکشویی شدید: شستوشوی شیمیایی با سفیدکننده برای کهنهنمایی به الیاف پشم آسیب میزند و رنگها را تغییر میدهد[۲][۳].
دربارهٔ رنگزاها مقالهٔ رنگرزی گیاهی را ببینید.
عیوب مواد اولیه
- پشم دباغی (پشم مرده): پایینترین درجهٔ پشم فرش است که با مواد شیمیایی از پوست دام کشتهشده جدا میشود[۲].
- ابریشم مصنوعی به جای ابریشم: ویسکوز، پنبهٔ مرسریزه یا پلیاستر ظاهر ابریشم را تقلید میکنند و باید از ابریشم واقعی تفکیک شوند[۳].
دربارهٔ الیاف مقالهٔ مواد اولیه فرش دستباف را ببینید.
آسیبهای پس از بافت
- بیدخوردگی: لارو بید لباس و سوسک فرش پروتئین پشم را میخورد و فرش را سوراخ میکند[۱۰]. گوشههای تاریک و زیر مبلمان را بازرسی کنید، چون آفت در جاهای دستنخورده فعالتر است[۱۰].
- کپک و پوسیدگی: در رطوبت نسبی ۹۰٪ کپک در چند روز رشد میکند و لکه و ضعف دائمی الیاف پدید میآورد[۱۰].
- رنگباختگی در نور: نور، بهویژه فرابنفش، رنگها را کمرنگ و الیاف را ضعیف میکند و آسیب آن تجمعی است[۱۰].
- ساییدگی: گردوغبارِ سیلیسی ساینده است و الیاف را میبُرد[۱۰].
برای پیشگیری از این آسیبها، مقالهٔ نگهداری و شستشوی فرش را ببینید.
جدول خلاصه برای خریدار
| عیب | نشانه | روش بررسی |
|---|---|---|
| کجی | قطرها یا دو لبهٔ مقابل برابر نیستند | اندازهگیری روی زمین تخت |
| موج و چروک | برآمدگی سطح | پهن کردن روی زمین تخت |
| گره لنگ و جفتی | گرههای نامنظم یا درشتتر در پشت فرش | دیدن پشت فرش از نزدیک |
| درز | خط افقی یا پلهای در بافت | دیدن پشت و روی فرش زیر نور |
| ابرش ناخواسته | نوار تند و ناگهانی رنگ | دیدن فرش از فاصله و از دو جهت |
| رنگدوانی | هالهٔ رنگ در مرز نقشها | بررسی مرز رنگهای تیره و روشن |
| نقاشی روی فرش | ناهمخوانی رنگ روی فرش با رنگ پای پرز و پشت فرش | باز کردن پرز و مقایسه با پشت فرش |
| بیدخوردگی | پرز خورده، سوراخ، پوستهٔ لارو | بررسی پشت فرش و گوشهها |
تعریف هر عیب و منبع آن در بخشهای بالا آمده است؛ ستون «روش بررسی» پیشنهادی عملی برای بازدید پیش از خرید است. برای معیارهای کلی ارزشگذاری، مقالهٔ راهنمای خرید فرش دستباف و برای عیوب فرشهای ماشینی، مقالهٔ عیوب فرش ماشینی را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
آیا تفاوت رنگ در بالا و پایین فرش عیب است؟
نه لزوماً. تغییر ملایم تُن یک رنگ (ابرش) از رنگرزی نخ در دستههای جداگانه پدید میآید و در فرش روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت است. فقط ابرش ناخواسته و شدید عیب شمرده میشود.
چطور کجی فرش را تشخیص دهیم؟
فرش را روی زمین تخت پهن کنید و دو قطر و دو طول و دو عرض آن را اندازه بگیرید. اگر قطرها یا طولهای دو لبه برابر نباشند، فرش گونیا نیست.
گره لنگ چیست؟
گرهای که یک پایهاش کوتاهتر است یا بهجای دو تار روی سه تار بسته شده است.
ناهمواری پشت فرش دستباف عیب است؟
ناهمواری اندک ذاتیِ دستبافی و حتی نشانهٔ آن است. آنچه عیب است ناهمواری آشکار، گره لنگ و درزی است که میان بخشهای بافتهشده به دست چند بافنده دیده میشود.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knotted-pile carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩
- Canadian Conservation Institute — CCI Notes 13/1 Textiles and the Environmentمشاهده ↗ ↩