فرش بیجار به فرشهای دستبافی گفته میشود که بافندگان کرد در پیرامون بیجار در غرب ایران میبافند. این فرشها به وزن زیاد، سفتی و مقاومت در برابر تا شدن مشهورند و با گره متقارن، بنیاد پشمی، تار دوسطحی و گذر سهبارهٔ پود میان ردیفهای گره ساخته میشوند. طرحهای ترنجی روی زمینهٔ یکدست، طرح هراتی و واگیرههای پرنقش از نشانههای شناختهشدهٔ بیجارند.
- گره
- متقارن (ترکی)
- استان
- کردستان
- بنیاد
- پشمی، تار دولایه و دوسطحی
- نگهداری
- لوله شود، تا نشود
- بافندگان
- کردهای پیرامون بیجار
- پودگذاری
- سه پود میان هر ردیف گره
- نام انگلیسی
- Bijar (Bidjar) carpet
- طرحهای شاخص
- ترنج روی زمینهٔ قرمز یا زرد، هراتی
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
بیجار و فرش کردی ایران
فرش بیجار را بافندگان کرد در پیرامون بیجار در غرب ایران میبافند[۱]. برخی منابع این فرشها را به بافندگان افشار نسبت دادهاند که نادرست است[۱]. تولید کردی در ایران از فرش عشایری درشتباف تا فرش شهری ظریف بیجار و سنه را در بر میگیرد[۲]. ایرانیکا یادآوری میکند که تا انتشار دو تکنگاری تازه، پژوهش دربارهٔ بافندگی کردی بسیار اندک بوده است[۳]. بیجار در دههٔ ۱۳۵۰ش/۱۹۷۰م هم در شمار مناطق مهم تولید فرش ایران آمده است[۴]. برای جایگاه بیجار در میان دیگر مراکز به مکتب های فرش ایران نگاه کنید.
ساختار: چرا بیجار اینقدر سفت است؟
گره و بنیاد
فرش بیجار گره متقارن و بنیادی پشمی دارد[۱]. گره متقارن در آذربایجان و مناطق ترکنشین و کردنشین ایران رایج است[۵]. در بیجار تار دولایهٔ پشمی به کار میرود و پودهای یکدرمیان چنان محکم کشیده میشوند که تارها در دو سطح قرار میگیرند[۱]. به این ساختار «تار دوسطحی» میگویند. دربارهٔ تفاوت گرهها به گره فارسی و گره ترکی نگاه کنید.
سه پود میان ردیفها
ویژگی کمیاب بیجار این است که پود سه بار میان هر ردیف گره رد میشود؛ این ویژگی در فرش کرمان هم دیده میشود[۱]. این پودگذاری فشرده همراه با کوبیدن محکم، وزن زیاد، استحکام و سفتی چشمگیر بیجار را پدید میآورد[۱]. بریتانیکا بیجار را فرشی سنگین، محکم و بسیار مقاوم در برابر تا شدن توصیف میکند[۱].
پیامد برای نگهداری
همین سفتی سبب میشود که بیجار را نباید تا کرد، چون ممکن است بنیادش بشکند؛ این فرش را باید لوله کرد[۱][۶]. شکستن بنیاد در اثر تا کردن از عیوب شناختهشدهٔ فرشهای سفت مانند بیجار است[۱]. نکتههای بیشتر در نگهداری و شستشوی فرش آمده است.
طرحها و رنگها
بیجار دو رویکرد اصلی در طرح دارد[۱]. رویکرد نخست طرح ترنجی است: ترنج و لچکهای پرنقش روی زمینهای یکدست، معمولاً قرمز یا زرد[۱]. رویکرد دوم طرحهای تکرارشونده است که مشهورترین آنها طرح هراتی است؛ در آن شبکهای لوزی از میان انبوهی از گلهای تجریدی پیداست[۱]. طرح هراتی واحدی تکرارشونده است که گلی ستارهای درون لوزی، نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل دارد[۷]. این طرح در بیجار، سنه و بخشایش هم در متن و هم در ترنج به کار میرود[۱][۸][۶]. در بازار فارسی این طرح را «ماهی» یا ماهی درهم هم مینامند[۷].
طرح هراتی در همهٔ سطوح کیفی بافته میشود و در فرشهای مرغوب سنه و بیجار هم دیده میشود؛ پس نشانهٔ ارزانی فرش نیست[۸][۱].
واگیرههای بیجار
واگیره نمونهٔ بافتهشدهای از بخشی از زمینه و حاشیه است که رنگبندی و طرح را پیش از بافت اصلی بهتر از کاغذ نشان میدهد[۷][۱]. بیجار واگیرههای فراوانی بافته است که چند نقش و چند حاشیه را کنار هم نشان میدهند و الگوی بافت فرشهای بزرگتر بودهاند[۱].
بیجار در کنار سنه و دیگر بافتههای کردی
فرش سنه ظریفترین فرش کردی است و گره متقارن و طرحهای هراتی، بته و ترنج ششضلعی دارد[۸]. نام «گره سنه» که برای گره نامتقارن به کار میرود گمراهکننده است، چون بافندگان خود سنندج گره متقارن میزنند[۸][۹]. در کردستان گروههایی از افشار در شمال بیجار هم زندگی میکنند که بافتههایشان کمتر بررسی شده است[۳]. سنجابی و کلیایی هم از گروههای شناختهشدهٔ بافندهٔ کرد در منابعاند[۳]. در طیف فرشهای کردی، بیجار در کنار سنه در سوی فرشهای شهری و مرغوب قرار میگیرد، نه فرشهای عشایری درشتباف[۲].
نکتههای تشخیص و خرید
- وزن زیاد، سفتی، گره متقارن، بنیاد پشمی و سه پود میان ردیفها نشانههای اصلی بیجار است[۱].
- ترنج روی زمینهٔ یکدست قرمز یا زرد، یا طرح هراتی سراسری، رایجترین طرحهای بیجار است[۱].
- فرش پشمی دستباف برگشتپذیری و حفظ ظاهر بالایی دارد و با استفادهٔ درست جلای مطلوب پیدا میکند[۵][۶].
- پیش از خرید فرش کهنه، لبهها و پشت فرش را برای ترک یا شکستگی بنیاد بررسی کنید، چون این آسیب در بیجارهای تاخورده رخ میدهد[۱].
- «تمامپشم» بودن بنیاد در بیجار ویژگی ساختاری است، اما بهطور کلی فرشهای پرتراکم معمولاً تار پنبهای دارند؛ پس بنیاد پشمی بهتنهایی نشانهٔ کیفیت بالاتر یا پایینتر نیست[۶][۱].
پرسشهای پرتکرار
چرا فرش بیجار را نباید تا کرد؟
بیجار بنیادی بسیار سفت و فشرده دارد و تا کردن ممکن است بنیادش را بشکند. این فرش را برای جابهجایی و انبار باید لوله کرد.
فرش بیجار را کدام بافندگان میبافند؟
فرش بیجار کار بافندگان کرد پیرامون بیجار است. انتساب آن به بافندگان افشار، که در برخی کتابها آمده، نادرست است.
واگیرهٔ بیجار چیست؟
واگیره نمونهای بافته از بخشی از زمینه و حاشیه است که پیش از بافت اصلی طرح و رنگبندی را نشان میدهد. بیجار واگیرههای فراوانی با چند نقش و حاشیه بافته است که امروز خودشان هم خواهان دارند.
فرق بیجار با فرش سنه چیست؟
هر دو کردیاند و گره متقارن دارند. سنه ظریفترین فرش کردی شمرده میشود، در حالی که شهرت بیجار به سنگینی، سفتی و دوام است.
منابع
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knotted-pile carpetمشاهده ↗ ↩