فرش هریس به فرشهای دستباف روستایی گفته میشود که در روستاهای پیرامون هریس، در شرق تبریز، بافته میشوند. این فرشها برداشتی روستایی و هندسی از ترنجهای فرش تبریزند و با گره متقارن روی تار پنبهای، بافت درشت و محکم و اندازههای بزرگ اتاقی شناخته میشوند. فرش هریس در بازارهای اروپا و آمریکا موفق بوده و به دوام و کاربردی بودن شهرت دارد.
- تار
- پنبه
- گره
- متقارن (ترکی)
- موقعیت
- روستاهای پیرامون هریس، شرق تبریز
- طرح شاخص
- ترنج هندسی با زوایای تند
- لایهٔ تولید
- روستایی
- نام انگلیسی
- Heriz carpet
- آغاز سنت کنونی
- حدود میانهٔ قرن ۱۹
- نامهای بازاری
- سراب، گوراوان، بخشایش، مهربان
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
هریس و فرش روستایی آذربایجان
فرش هریس در روستاهای پیرامون هریس در شرق تبریز، در شمالغرب ایران، بافته میشود[۱]. برخی نوشتههای بازاری هریس را به مرند نسبت دادهاند که نادرست است[۱]. هریس نمونهای شاخص از فرش روستایی است؛ فرش روستایی معمولاً روی دار عمودی ثابت بافته میشود و گاهی به سفارش تاجران شهری تولید میشود[۲]. برای آشنایی با این لایهها به فرش شهری، روستایی و عشایری و برای مقایسه با دیگر مراکز به مکتب های فرش ایران نگاه کنید.
پیشینهٔ تاریخی
بریتانیکا مینویسد که سنت کنونی فرش هریس از میانهٔ قرن ۱۹ کهنتر نیست و ظاهراً جای تولید روستایی سادهتر پیشین منطقه را گرفت[۱]. این دوره با احیای تجاری فرش تبریز برای بازار اروپا در میانهٔ قرن ۱۹ همزمان است[۳]. در دورهٔ قاجار تبریز بازار مرکزیِ مناطق قالیباف پیرامون خود بود و بافتههای روستایی از همین راه به تجارت راه مییافتند[۴]. فرشهای هریس در بازارهای اروپا و آمریکا موفقیت تجاری چشمگیری داشتهاند[۱]. به گفتهٔ ویکیپدیای انگلیسی، نمونههای قرن ۱۹ این فرشها امروز اغلب در حراجهای بزرگ عرضه میشوند[۵].
ساختار و مواد
فرش هریس با گره متقارن روی بنیاد پنبهای بافته میشود[۱]. گره متقارن در آذربایجان و مناطق ترکنشین و کردنشین ایران رایج است و هریس از نمونههای آن است[۶][۱]. در این گره نخ پرز دور دو تار میپیچد و هر دو سرش از میان همان دو تار بیرون میآید[۷]. توضیح بیشتر در گره فارسی و گره ترکی آمده است.
هریس فرشی درشتبافت و ساختاری محکم دارد و ریزبافت شمرده نمیشود[۱]. ویکیپدیای انگلیسی تراکم آن را از حدود ۳۰ گره در اینچ مربع در نمونههای ساده تا حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ گره در نمونههای مرغوب ذکر میکند[۵]. در ردهٔ رایج منابع انگلیسی، ۸۰ گره در اینچ مربع و کمتر در بخش پایین مقیاس تراکم قرار میگیرد[۸][۹]. با این حال تراکم پایین در هریس به معنای کیفیت پایین نیست؛ رج پایینتر «درجهٔ» دیگری از فرش است و ارزش هنری بیشتر به اجرای طرح و رنگ وابسته است[۹][۲].
بریتانیکا فرشهای هریس را «محکم، بادوام و جذاب» توصیف میکند و بیشترشان در اندازهٔ اتاق بافته میشوند[۱]. در هریس گاهی فرش ابریشمی هم بافته شده است که رنگهای تند و طرحهای سادهتر دارد[۱].
طرحها و رنگها
طرح هریس برداشتی روستایی از نظام ترنجی تبریز است: منحنیهای نرم و خطوط روان ترنج تبریز در هریس به زوایای تند و هندسی و خطوط شکسته تبدیل میشود[۱]. حاشیههای هریس معمولاً گل و ساقهٔ دندانهدار دارند[۱]. طرحهای تکرارشونده در هریس کمتر از تبریز دیده میشود[۱]. به گفتهٔ ویکیپدیای انگلیسی، ترنج بزرگ بر زمینه غلبه دارد و طرحها سنتیاند و اغلب از حافظه بافته میشوند[۵].
نامهای بازاری
دورهها و زیرگونههای مختلف هریس با نام روستاها عرضه میشوند؛ از جمله سراب، گوراوان، بخشایش و مهربان[۱]. بریتانیکا فرشهای سراب را روشنتر و با رنگهای درخشانتر و گوراوان را تیرهتر توصیف میکند[۱]. «سراپی» در بازار غرب از اوایل قرن بیستم نام درجهٔ مرغوب هریس شمرده شده است[۵]. بخشایش همچنین از مراکزی است که طرح هراتی (ماهی درهم) را هم در متن و هم در ترنج به کار میبرد[۸].
هریس در کنار تبریز و بیجار
هریس، تبریز و بیجار هر سه گره متقارن دارند، اما ساختارشان متفاوت است[۶][۳][۱۰]. تبریز تار پنبه و پرز سفتتر دارد و طرحهایش منحنیخط است[۳]. بیجار بنیاد پشمی و تار دوسطحی دارد و به سنگینی و سفتی شهرت دارد[۱۰]. هریس میان این دو، بنیاد پنبهای را با طرح هندسی درشت ترکیب میکند[۱].
نکتههای تشخیص و خرید
- ترنج بزرگ با زوایای تند، حاشیهٔ دندانهدار، گره متقارن و تار پنبهای از نشانههای اصلی هریس است[۱].
- فرش را با ادعای «ریزبافت» نخرید؛ ارزش هریس در دوام، طرح و رنگ آن است[۱][۲].
- نامهای بازاری مانند سراب و گوراوان بیشتر نشانهٔ دوره یا زیرگونهاند تا مرز جغرافیایی دقیق[۱].
- فرش روستایی ممکن است ابرش ملایم داشته باشد که نشانهٔ رنگرزی دستههای جداگانهٔ نخ است و عیب شمرده نمیشود[۲].
- فرشهای اتاقی پرتردد را دستکم سالی یک بار بچرخانید تا نور و ساییدگی یکنواخت پخش شود[۶].
پرسشهای پرتکرار
هریس کجاست و آیا به مرند مربوط است؟
فرش هریس در روستاهای اطراف هریس در شرق تبریز بافته میشود. انتساب آن به مرند، که در برخی نوشتههای بازاری دیده میشود، نادرست است.
فرش هریس ریزبافت است؟
نه. هریس فرشی درشتباف، محکم و کاربردی است و ارزش آن بیشتر در دوام، طرح هندسی و رنگبندی است تا در ظرافت بافت.
سراب و گوراوان چه فرقی دارند؟
هر دو نامهای بازاری گروه هریساند. بریتانیکا فرشهای سراب را روشنتر و پررنگتر و گوراوان را تیرهتر توصیف میکند.
«سراپی» چیست؟
در بازار غرب «سراپی» را نام درجهٔ مرغوبتر فرشهای هریس از اوایل قرن بیستم میدانند. این اصطلاح عرف بازار است و تعریف استاندارد ندارد.
منابع
- Britannica — Heriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Heriz rug (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knotted-pile carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knot densityمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩