ابرش تغییر ملایم تُن یک رنگ در نوارهایی از فرش است که معمولاً به صورت خطوط افقیِ روشنتر یا تیرهتر در زمینه دیده میشود. علت آن رنگرزی نخ در دستههای کوچک و جداگانه است و در فرشهای روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت شمرده میشود. فقط ابرش ناخواسته و شدید عیب به حساب میآید و باید آن را از لکه، رنگدوانی و نقاشی روی فرش تشخیص داد.
- علت
- رنگرزی نخ در دستههای جداگانه
- رواج
- فرش روستایی و عشایری
- تعریف
- تغییر تُن یک رنگ در بخشهایی از فرش
- ارزیابی
- ابرش ملایم عیب نیست؛ ابرش ناخواسته و شدید عیب است
- نام انگلیسی
- Abrash
- اشتباهگرفتنی با
- لکه، رنگدوانی، نقاشی روی فرش، رنگباختگی در نور
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
ابرش چیست؟
ابرش به تغییر جزئی تُنِ یک رنگ در بخشهایی از فرش گفته میشود؛ مثلاً زمینهٔ سرمهای یا قرمزی که در چند نوار کمی روشنتر یا تیرهتر از بقیه است[۱][۲]. چون فرش ردیفبهردیف از پایین به بالا بافته میشود، تغییر نخ در میانهٔ کار معمولاً به صورت نوارهایی در عرض فرش دیده میشود[۳][۱]. ابرش در فرشهای روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت شمرده میشود و بسیاری از دوستداران فرش آن را بخشی از زیبایی و «دستساز بودن» فرش میدانند[۱][۲].
ابرش چگونه پدید میآید؟
علت اصلی ابرش رنگرزی نخ در دستههای کوچک و جداگانه است[۱][۲]. بافندهای که نخ یک رنگ را در چند نوبت رنگ میکند، حتی با دستور یکسان، به تُنهای اندکی متفاوت میرسد؛ وقتی نخ یک دسته تمام میشود و بافنده دستهٔ بعدی را به کار میگیرد، مرز دو دسته در فرش دیده میشود.
این پدیده با ماهیت رنگرزی گیاهی پیوند نزدیکی دارد. تکرارپذیری ضعیف میان دستهها از معایب شناختهشدهٔ رنگ طبیعی است[۳] و گفته میشود با رنگ طبیعی هرگز نمیتوان یک تُن را دقیقاً دوباره ساخت؛ همین ویژگی هر فرش یا هر محموله را یگانه میکند[۴]. Goswami یادآوری میکند که رنگزاهای طبیعی پودری، که امکان ذخیرهٔ رنگزا از یک منبع و یک برداشت را فراهم میکنند، بخشی از این ناهمسانی را کم میکنند[۳].
به همین دلیل ابرش بیش از همه با فرشهای روستایی و عشایری پیوند خورده است که نخ آنها اغلب در مقدارهای کم و با رنگزاهای طبیعی محلی رنگ میشود[۱][۲][۵]؛ تفاوت شیوهٔ تولید در لایههای مختلف در فرش شهری روستایی عشایری شرح داده شده است.
ابرش طبیعی یا عیب؟
منابع میان دو حالت تمایز میگذارند:
| حالت | ویژگی | ارزیابی |
|---|---|---|
| ابرش ملایم | تغییر جزئی تُن در نوارهای پهن، بیآنکه نقش را برهم بزند | عیب نیست؛ در فرش روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت[۱][۲] |
| ابرش ناخواسته و شدید | نوارهای آشکارِ روشن و تیره از نخ ناهمرنگ | از عیوب رنگبندی[۴][۱] |
Goswami در واژهنامهٔ عیوب، «رگه یا نواربندی رنگ» را پدیدهای میداند که از نخِ ناهمرنگ رنگشده پدید میآید و به صورت نوارهای روشن و تیره دیده میشود[۴]. در عمل، داوری دربارهٔ اینکه ابرشی «ملایم» است یا «شدید» به نوع فرش هم بستگی دارد: در یک قالیچهٔ عشایری ابرش را طبیعی میپذیرند، اما در فرش شهری ریزبافت با زمینهٔ یکدست، نوار آشکار ممکن است عیب شمرده شود. فهرست کامل عیوب در عیوب فرش دستباف آمده است.
یک باور نادرست: «دورگه» بودن فرش
در برخی راهنماهای خرید اینترنتی گفته شده است که اگر رنگ بالای قالی از پایینش کمرنگتر باشد، قالی «دورگه» است و نباید آن را خرید. این توصیه نادرست است. چنین تفاوت رنگ نواری معمولاً همان ابرش است که از رنگرزی دستههای جداگانهٔ نخ پدید میآید و در فرش روستایی و عشایری نشانهٔ اصالت هم شمرده میشود[۱][۲]. «دورگه» هم اصطلاح استانداردی در ادبیات فرش نیست. تنها ابرش ناخواسته و شدید عیب است[۴][۱].
ابرش را با چه چیزهایی نباید اشتباه گرفت؟
ابرش ملایم در فرش روستایی و عشایری عیب نیست، ولی باید آن را از لکه، رنگدوانی و نقاشی روی فرش تشخیص داد[۱][۶]:
- رنگدوانی: پخش شدن رنگ در اثر شستوشو. برخی رنگهای مصنوعیِ اولیه در شستوشو ثابت نبودند و رنگهای طبیعی هم گاهی ثبات کمی دارند[۳]. رنگدوانی معمولاً مرز نقشها را محو میکند، در حالی که ابرش نقش را دستنخورده میگذارد.
- رنگآمیزی یا نقاشی روی فرش: گاهی برای پوشاندن عیب رنگرزی یا پس از شستوشوی شیمیایی روی پرز رنگ زده میشود؛ نمونهٔ شناختهشدهاش فرشهای صادراتی ساروق است که در آمریکا سفیدشویی و سپس رنگآمیزی شدند[۴][۶][۱].
- شستوشوی شیمیایی شدید: آنتیکشویی با سفیدکننده به الیاف پشم آسیب میزند و رنگها را تغییر میدهد[۱][۳].
- رنگباختگی در نور: نور، بهویژه فرابنفش، رنگها را کمرنگ و الیاف را ضعیف میکند و آسیب آن تجمعی است[۷]. رنگ طبیعی در آفتاب مستقیم رنگ میبازد[۳]. برای پخش یکنواخت نور و ساییدگی، بهتر است فرش دستکم سالی یک بار چرخانده شود[۴].
بررسی ابرش هنگام خرید
هنگام خرید، فرش را در نور کافی و روی زمین تخت ببینید و ببینید آیا تفاوت رنگ به صورت نوارهای افقیِ منظم در امتداد ردیفهاست یا لکههای نامنظم[۴][۱]. ثبات رنگ در برابر مالش، شستوشو و نور یکی از معیارهای عینی کیفیت است و اگر در اصالت رنگ تردید دارید، میتوان آن را آزمود[۳]. ابرش ملایم را میتوان ویژگی دانست، اما هر تغییر رنگی که با رنگآمیزی، لکه یا رنگدوانی همراه باشد نیاز به بررسی دقیقتر دارد[۱][۶]. معیارهای کاملتر در راهنمای خرید فرش دستباف آمده است و برای شناخت کلی این هنر، فرش دستباف ایرانی نقطهٔ آغاز مناسبی است.
پرسشهای پرتکرار
ابرش عیب فرش است؟
ابرش ملایم عیب نیست و در فرشهای روستایی و عشایری نشانهٔ رنگرزی دستهای و اصالت شمرده میشود. فقط ابرش ناخواسته و شدید که نوارهای آشکار و نازیبا بسازد عیب به حساب میآید.
اگر بالای فرش از پایینش کمرنگتر باشد، فرش دورگه است؟
نه. این تفاوت رنگِ نواری معمولاً همان ابرش است و «دورگه» اصطلاح استانداردی در ادبیات فرش نیست. باید بررسی کرد که تفاوت از رنگرزی است یا از لکه، رنگدوانی یا رنگآمیزی بعدی.
چرا ابرش بیشتر در فرش عشایری دیده میشود؟
چون بافندگان عشایری و روستایی نخ را در مقدارهای کم و در زمانهای مختلف رنگ میکنند و تکرار دقیق یک تُن، بهویژه با رنگ طبیعی، دشوار است.
ابرش با رنگباختگی آفتاب چه فرقی دارد؟
ابرش در خود نخ و از زمان بافت وجود دارد و معمولاً نوارهای افقی میسازد؛ رنگباختگی نتیجهٔ تابش نور در طول استفاده است و بیشتر بخشهایی را که نور بیشتری گرفتهاند کمرنگ میکند.
منابع
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩
- Canadian Conservation Institute — CCI Notes 13/1 Textiles and the Environmentمشاهده ↗ ↩