فرش در دورهٔ قاجار از یک صنعت عمدتاً داخلی به یکی از بزرگترین کالاهای صادراتی ایران بدل شد. از دههٔ ۱۸۷۰م شمار دارها و صادرات بهشدت افزایش یافت؛ سرمایهٔ این رونق در آغاز از بازرگانان تبریز و کرمان بود و سپس شرکتهای خارجی مانند زیگلر (با نمایندگیهایی از ۱۸۶۷م) و OCM (از ۱۹۱۱م) تولید را سامان دادند. ارزش صادرات در ۱۹۰۶–۱۹۰۷م به اوج رسید.
- آغاز رونق
- دههٔ ۱۸۷۰م
- نام انگلیسی
- Qajar-period carpets
- بازیگران داخلی
- بازرگانان تبریز و کرمان
- اوج ارزش صادرات
- ۱۹۰۶–۱۹۰۷م
- رنگهای مصنوعی
- از دههٔ ۱۸۷۰م
- شرکتهای خارجی
- زیگلر، OCM، کاستلی و برادران
- مراکز تولید سازمانیافته
- تبریز، سلطانآباد (اراک)، همدان، کرمان
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
زمینه: از بازار داخلی تا بازار جهانی
پس از دورهٔ صفوی، فرشبافی ایران در دورههای افشاری و زندی کوچکتر شد و بیشتر برای بازار داخلی ادامه یافت[۱]. در دهههای ۱۸۴۰ و ۱۸۵۰م بازار استانبول (قسطنطنیه)، از بازارهای مهم فرش ایران، رو به افول گذاشت[۲]. از حدود ۱۸۵۸م سازندگان ایرانی ابعاد و طرح فرشها را برای پسند بازار غرب تغییر دادند؛ گامی که راه را برای رونق بزرگ دهههای بعد هموار کرد[۲]. این مقاله بخشی از روایت تاریخچهٔ فرش ایران است.
رونق دههٔ ۱۸۷۰ و نقش بازرگانان ایرانی
از دههٔ ۱۸۷۰م شمار دارها و صادرات فرش ایران بهشدت افزایش یافت[۲]. بیماری کرم ابریشم در ۱۸۶۵م و افت صادرات ابریشم یکی از زمینههای این دگرگونی بود، اما ایرانیکا آن را عامل اصلی نمیداند[۲]. نکتهٔ مهم آن است که سرمایهٔ این رونق در آغاز بیشتر داخلی بود و بازرگانان تبریز و کرمان نقش اصلی را داشتند[۲].
بازرگانان تبریزی کانون صادرات فرش را سامان دادند و تبریز به دروازهٔ اصلی فرش ایران به بازارهای خارجی بدل شد[۲][۳]. ویکیپدیا بنیاد صنعت نوین فرش ایران به دست بافندگان و بازرگانان تبریز را حدود ۱۸۸۵م میداند[۳]. ایرانیکا از خاندانهای بازرگان دیلمقانی، صدقیانی و میلانی در شمار بازیگران ایرانی این تجارت نام میبرد[۲].
زیگلر و شرکا
شرکت زیگلر (Ziegler & Co.)، بازرگانی سوئیسیتبار با مرکز در منچستر، در ۱۸۶۷م نخستین نمایندگیهایش را در تبریز و رشت گشود[۲][۴]. این شرکت در سالهای ۱۸۷۷ تا ۱۸۸۲م نمایندگی خود را در سلطانآباد (اراک امروزی) برپا کرد و تا ۱۸۹۴م فعالیتش ۱۱۱ روستای پیرامون را در بر گرفت[۲]. پژوهشگران زیگلر را نخستین کوشش شناختهشده برای سازماندادن تولید فرش در ایران با سرمایهٔ خارجی میدانند؛ فعالیت آن در دههٔ ۱۹۳۰م کاهش یافت[۴].
زیگلر در تاریخ فرش ایران از جهت دیگری هم نامدار است: همین شرکت در ۱۸۸۸م فرش اردبیل را از بقعهٔ شیخ صفی خرید و پس از ترمیم به لندن فروخت[۵]. برخی کتابهای فارسی آغاز فعالیت زیگلر در ایران را ۱۸۸۳م نوشتهاند، اما منابع پژوهشی نخستین نمایندگیها را به ۱۸۶۷م میرسانند[۲][۴].
OCM و دیگر شرکتهای خارجی
شرکت Oriental Carpet Manufacturers (OCM) در ۱۶ دسامبر ۱۹۰۷م در لندن از ادغام شش شرکت بریتانیایی، از جمله G.P. & J. Baker، پدید آمد[۶]. OCM از ۱۹۱۱م در ایران فعال شد و سیسیل ادواردز در همدان کارگاهی برای آن برپا کرد که تا ۱۹۴۸م بیش از هزار دار داشت[۶][۷]. ادواردز بعدها کتاب «The Persian Carpet» را نوشت که در ۱۹۵۳م منتشر شد[۷].
ایرانیکا از دیگر سرمایهگذاران خارجی پیش از جنگ جهانی اول نیز یاد میکند، از جمله شرکت ایتالیایی Nearco Castelli & Brothers و شرکت آلمانی Persische Teppichgesellschaft-AG[۲].
| شرکت | خاستگاه | آغاز فعالیت در ایران | مراکز |
|---|---|---|---|
| زیگلر و شرکا | منچستر (سوئیسیتبار) | ۱۸۶۷م[۴] | تبریز، رشت، سلطانآباد[۲] |
| OCM | لندن (ادغام ۱۹۰۷م) | ۱۹۱۱م[۶] | همدان[۷] |
| کاستلی و برادران | ایتالیا | پیش از جنگ جهانی اول[۲] | — |
رنگهای مصنوعی
رنگهای مصنوعی از دههٔ ۱۸۷۰م وارد فرش ایران شدند[۲]. دولت قاجار کوشید با ممنوعیت واردات این رنگها یا مصادرهٔ فرشهای رنگمصنوعی جلوی گسترش آنها را بگیرد، اما این تلاشها کارساز نبود[۲]. تا پیش از این، رنگها از منابع طبیعی به دست میآمد (نک. رنگرزی گیاهی)[۲].
اوج صادرات و دگرگونی بازار
ارزش صادرات فرش ایران در ۱۹۰۶–۱۹۰۷م به اوج رسید؛ پیش از آن رکود جهانی ۱۹۰۴م صنعت را موقتاً کند کرده بود[۲]. پس از جنگ جهانی اول بخش بزرگتری از تولید برای بازار آمریکا بافته شد[۲]. به گفتهٔ چیتسازیان، شرکتهای آمریکایی فرشهایی پرزبلند و با زمینهٔ یکرنگ سفارش میدادند که در بازار ایران به «دوغی» شهرت یافت[۸]. روند صادرات در دورههای بعد در مقالهٔ صادرات فرش دستباف ایران آمده است.
احیای کاشان
در همین دوره کاشان نیز پس از دورهای کمسند به صحنهٔ فرش فاخر بازگشت. احیای فرشبافی کاشان در اواخر سدهٔ نوزدهم با نام استادکاری به نام محتشم و با پشم نرم مرینوس وارداتی گره خورده است (نک. فرش محتشم)[۹].
یک خطای رایج
در برخی منابع فارسی آمده است که ناصرالدینشاه در ۱۸۸۱م «به مناسبت تاجگذاری ملکه ویکتوریا» فرشی ابریشمی به انگلستان فرستاد. این تاریخگذاری نادرست است: ویکتوریا از ۱۸۳۷م پادشاه بود و تاجگذاریاش در ۱۸۳۸م انجام شد، و جشن پنجاهمین سال سلطنت او در ۱۸۸۷م برگزار شد[۱۰].
پرسشهای پرتکرار
چرا فرش ایران در دورهٔ قاجار رونق گرفت؟
تقاضای بازارهای غربی، سرمایهگذاری بازرگانان تبریز و کرمان و سپس شرکتهای خارجی، زمینهساز افزایش شدید دارها و صادرات از دههٔ ۱۸۷۰م شد. افت صادرات ابریشم پس از بیماری کرم ابریشم هم یکی از زمینهها بود، اما عامل اصلی به شمار نمیرود.
شرکت زیگلر چه نقشی در فرش ایران داشت؟
زیگلر، بازرگانی سوئیسیتبار در منچستر، از ۱۸۶۷م در تبریز و رشت نمایندگی گشود و سپس در سلطانآباد (اراک) تولید فرش را در دهها روستا سامان داد. آن را نخستین کوشش شناختهشده برای سازماندادن تولید فرش ایران با سرمایهٔ خارجی میدانند.
شرکت OCM چه بود؟
Oriental Carpet Manufacturers شرکتی بریتانیایی بود که در ۱۹۰۷م از ادغام شش شرکت در لندن پدید آمد و از ۱۹۱۱م در ایران فعال شد؛ کارگاه آن در همدان تا ۱۹۴۸م بیش از هزار دار داشت.
رنگ مصنوعی از چه زمانی وارد فرش ایران شد؟
از دههٔ ۱۸۷۰م؛ تلاشهای دولت برای ممنوعکردن واردات این رنگها یا مصادرهٔ فرشهای رنگمصنوعی کارساز نبود.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets x. Afsharid and Zand Periods" (Layla Diba, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets xi. Qajar Period" (Annette Ittig, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpet (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Iranian Studies (Cambridge) — "Ziegler's Sultanabad Carpet Enterprise"مشاهده ↗ ↩
- V&A — The Ardabil Carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental Carpet Manufacturers (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — A. Cecil Edwards (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- چیتسازیان، امیرحسین (1388). نگاهی به تاریخ درخشان فرش کاشان. تهران: سروش. ↩
- Sotheby's — Rugs & Carpets sale L16872 (2016), lot 132, catalogue note on Mohtasham Kashanمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Victoria, queen of the United Kingdomمشاهده ↗ ↩