صادرات فرش دستباف ایران در دههٔ ۱۹۹۰ به اوج رسید و به گزارش منابع خبری در حدود ۱۹۹۴ از ۲ میلیارد دلار گذشت، اما از آن پس روندی نزولی داشت و پس از تحریمهای ۲۰۱۸ به چند ده میلیون دلار در سال رسید. ایران در ۲۰۰۱ هنوز حدود ۳۰٪ صادرات جهانی فرش دستباف را در اختیار داشت، ولی هند از نظر حجم و سپس ارزش پیشی گرفت و چین، پاکستان، ترکیه، نپال و افغانستان هم سهم مهمی پیدا کردند. ارقام منابع مختلف یکسان نیست؛ برای دادهٔ رسمی باید به آمار مرکز ملی فرش ایران و گمرک مراجعه کرد.
- رقیب اصلی
- هند
- اوج صادرات
- حدود ۱۹۹۴ (بیش از ۲ میلیارد دلار، به گزارش منابع خبری)
- صادرات ۲۰۰۱
- ۵۳۷ میلیون دلار
- نام انگلیسی
- Iran's handmade carpet exports
- مرجع آمار رسمی
- مرکز ملی فرش ایران، گمرک ایران
- سهم جهانی ایران (۲۰۰۱)
- حدود ۳۰٪
- کد تعرفهٔ فرش گرهدار
- HS 5701
- صادرات ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵)
- حدود ۴۰ میلیون دلار
- بخش
- بازار و اقتصاد
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
پیشینهٔ صادرات تا انقلاب ۱۳۵۷
بافت فرش ایران از اواخر سدهٔ نوزدهم با تقاضای اروپا رونق دوباره گرفت و نمایشگاه وین در ۱۸۷۳ در این روند مؤثر بود[۱]؛ دربارهٔ آن دوره مقالهٔ فرش در دوره قاجار را ببینید. به گزارش ایرانیکا، سال ۱۳۰۸ش/۱۹۲۹ اوج صادرات پیش از بحران بزرگ اقتصادی بود[۲]. در ۱۳۳۹–۴۰ش/۱۹۶۰–۶۱ ارزش صادرات فرش ۱٬۹۳۰ میلیون ریال بود و فرش پس از نفت دومین قلم صادراتی ایران شمرده میشد[۲]. در ۱۳۵۰–۵۱ش/۱۹۷۱–۷۲ ارزش صادرات فقط حدود ۷۳ میلیون دلار بود[۲].
از دههٔ ۱۳۶۰ تا اوج دههٔ ۱۹۹۰
پس از انقلاب، قیمت فرش ایرانی در بازارهای غربی به اوج رسید و فرشهایی با طرح ایرانی در شمار زیاد در هند و پاکستان و سپس در چین بافته شدند[۳]. از ۱۳۶۴ش/۱۹۸۵ قیمت دلاری فرش ایران کاهش یافت و صادرات دوباره رو به افزایش گذاشت[۳]. منابع خبری اوج صادرات را «اوایل دههٔ ۱۹۹۰» یا سال ۱۹۹۴ با حدود ۲ میلیارد دلار یا بیشتر میدانند[۴][۵][۶]. اختلاف منابع: برخی مقامها رقم اوج را ۱٫۷ یا ۲٫۵ میلیارد دلار گفتهاند و رقم رسمیِ دقیق در منابع بررسیشده در دست نیست[۵][۶]. یک دادهٔ دیگر هم تصویر را پیچیده میکند: به گزارش سازمان بینالمللی پشم (IWTO)، حجم صادرات فرش گرهدار پشمی ایران در ۲۰۰۰ (۲۶٬۷۷۱ تن) از ۱۹۹۵ (۲۴٬۵۳۸ تن) بیشتر بود[۷]؛ یعنی اوج ارزشی و اوج حجمی لزوماً در یک سال نبودهاند.
سهم ایران در بازار جهانی (۲۰۰۱ تا ۲۰۰۷)
در ۲۰۰۱ کل صادرات جهانی فرش دستباف ۱٫۷۶ میلیارد دلار بود و ایران با ۵۳۷ میلیون دلار حدود ۳۰٪ آن را در اختیار داشت[۷].
| کشور | سهم از صادرات جهانی فرش دستباف (۲۰۰۱) |
|---|---|
| ایران | حدود ۳۰٪ |
| هند | ۱۸٪ |
| چین | ۱۲٪ |
| پاکستان | ۱۱٪ |
| نپال | ۶٪ |
| ترکیه | ۵٪ |
منبع جدول: فصل ششم کتاب Goswami[۷].
در سالهای بعد، نشانههای عقبنشینی ایران آشکار شد: - حجم: صادرات فرش گرهدار پشمی ایران از ۲۶٬۷۷۱ تن در ۲۰۰۰ به ۱۳٬۲۱۱ تن در ۲۰۰۶ (پیشبینی) رسید، در حالی که صادرات هند از ۳۰٬۷۵۱ به ۳۴٬۳۳۱ تن افزایش یافت[۷]. - اروپا: در نیمهٔ اول ۲۰۰۶ ایران با ۷۱٫۹ میلیون یورو (حدود ۳۰٪) از نظر ارزش نخستین صادرکننده به اتحادیهٔ اروپا بود، ولی از نظر حجم هند با فاصلهٔ زیاد پیش بود[۷]. - قیمت واحد: در ۲۰۰۶ قیمت واحد وارداتی اروپا برای فرش ایران حدود ۷۶٫۵ یورو بر متر مربع بود، در برابر ۲۲٫۶ یورو برای هند و ۹٫۵ یورو برای چین؛ یعنی ایران در بخش گرانتر بازار بود[۷]. - آمریکا: در ۲۰۰۷ از ۹۹۷ میلیون دلار واردات فرش دستباف آمریکا، سهم هند ۳۵۸، چین ۱۶۸، پاکستان ۱۰۱ و ایران ۹۰ میلیون دلار بود[۷].
مقالهای با چارچوب SWOT دربارهٔ صادرات فرش ایران نیز رقابت کشورهای تولیدکنندهٔ فرش ارزان و فروش فرشهایی با طرح ایرانی به نام «فرش ایرانی» را از تهدیدهای اصلی این صنعت دانسته است[۸]؛ این دو نکته را منابع دیگر هم تأیید میکنند، از جمله اینکه فرشهای گرهدار پاکستان در بازار جهانی با عنوان کلیِ «Persian rug» شناخته میشوند[۷]. آمار کمّیِ همان مقاله قابل استناد نیست و در اینجا به کار نرفته است.
افت پس از ۲۰۱۷ و اثر تحریمها
| دوره | ارزش صادرات | منبع و یادداشت |
|---|---|---|
| سال منتهی به مارس ۲۰۱۷ | ۳۴۵٫۷ میلیون دلار (۱۸٫۴٪ رشد) | اتاق بازرگانی ایران[۹] |
| ۲۰۱۷ | حدود ۴۲۶ میلیون دلار | گزارش خبری[۱۰][۵] |
| ۲۰۱۸ | حدود ۲۳۸ میلیون دلار (۴۳٪ کمتر از ۲۰۱۷) | دادهٔ تجاری کد ۵۷۰۱[۱۱] |
| ۲۰۱۹ | حدود ۶۹ میلیون دلار | گزارش خبری[۵] |
| چهار ماه نخست ۱۴۰۳ | ۱۳ میلیون دلار (۱۲٪ رشد) | گزارش خبری[۱۲] |
| ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵) | ۳۹٫۷ تا ۴۱٫۷ میلیون دلار | به نقل از Tehran Times و AFP[۱۳][۴] |
دو رقم ۳۴۵٫۷ و ۴۲۶ میلیون دلار برای حدود ۲۰۱۷ با هم نمیخوانند؛ احتمالاً یکی بر پایهٔ سال خورشیدی و دیگری بر پایهٔ سال میلادی است، ولی منابع این را روشن نکردهاند[۹][۱۰]. پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸، واشنگتن تحریم واردات فرش ایرانی را دوباره برقرار کرد[۱۰]. زهرا کامانی، رئیس مرکز ملی فرش ایران، گفته است آمریکا پیش از تحریمها بیش از ۷۰٪ صادرات فرش دستباف ایران را جذب میکرد[۴]؛ در مقابل، منبع دیگری سهم آمریکا از صادرات ۲۰۰۱ را «بیش از یکچهارم» آورده است[۱۰]. در ۱۴۰۳ فرش ایران به ۵۵ تا ۶۵ کشور صادر شد و آلمان، امارات، ژاپن و چین بازارهای اصلی آن بودند[۱۳][۴]. به گزارشی در اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶)، یک مقام صنعت فرش گفته است صادرات «عملاً متوقف» شده است[۵]؛ این ارزیابی از یک منبع خبری است و باید با آمار رسمی سنجیده شود.
این افت بر زندگی بافندگان اثر مستقیم دارد: به گزارش AFP (۲۰۲۵) دستکم دو میلیون نفر، از جمله زنان روستایی، به این صنعت وابستهاند[۴]؛ دربارهٔ آنان مقالهٔ زنان قالیباف را ببینید.
رقبای ایران
هند
هند در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم صادرکنندهٔ بزرگی شد؛ Goswami تعداد دارهای آن را حدود ۳۰۰ هزار و شاغلانش را حدود ۱٫۵ میلیون نفر برآورد کرده و حدود ۸۰٪ تولید را در کمربند بهدوهی–میرزاپور میداند[۷]. در ۲۰۲۳ هند با حدود ۲۹۲ میلیون دلار، یعنی حدود ۳۸٪ صادرات جهانی کد ۵۷۰۱ (فرش گرهدار)، نخستین صادرکننده بود[۱۴]. شورای ترویج صادرات فرش هند (CEPC) رقمهای بسیار بزرگتری اعلام میکند: سهم حدود ۳۵٪ از بازار جهانی فرش و قالیچهٔ دستی و صادرات ۱٫۶ میلیارد دلار در گزارش ۲۰۱۹[۱۵]، و صادرات پایدار حدود ۱٫۸ میلیارد دلار در گزارش ۲۰۲۴[۱۶]. اختلاف منابع: فاصلهٔ زیاد این ارقام با دادهٔ کد ۵۷۰۱ احتمالاً از آنجاست که CEPC همهٔ فرشهای دستی را میشمارد، نه فقط فرش گرهدار را؛ این دو دسته از رقمها را نباید مستقیماً با هم مقایسه کرد.
چین
چین در ۲۰۰۱ حدود ۱۲٪ صادرات جهانی را داشت و در ۲۰۰۶ ارزانترین قیمت واحد وارداتی اروپا را عرضه میکرد[۷]. در ۲۰۲۳ سهمش از صادرات کد ۵۷۰۱ حدود ۱۱٫۹٪ بود[۱۴].
پاکستان
انجمن تولیدکنندگان پاکستان در دههٔ ۲۰۰۰ تعداد دارها را ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار و بافندگان را ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفر برآورد کرده بود[۷]. سهم پاکستان از صادرات کد ۵۷۰۱ در ۲۰۲۳ حدود ۷٫۸٪ بود[۱۴].
ترکیه
ترکیه با کارگاه درباری هرکه و احیای رنگرزی طبیعی از اوایل دههٔ ۱۹۸۰ شناخته میشود و ابریشمیهای هرکه از ظریفترین فرشهای جهاناند[۷][۱۷][۱۸]. سهم ترکیه از صادرات کد ۵۷۰۱ در ۲۰۲۳ حدود ۷٫۶٪ بود[۱۴].
نپال
صنعت صادراتی فرش نپال در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ با پناهندگان تبتی شکل گرفت، نخستین محمولهٔ تجاری آن در ۱۹۶۴ به سوئیس رفت و حدود ۹۵٪ تولیدش در درهٔ کاتماندوست[۷]. نپال در ۲۰۰۱ حدود ۶٪ صادرات جهانی را داشت[۷].
افغانستان
در دههٔ ۱۹۹۶–۲۰۰۶ فرشهای «چوبرنگ» با طرحهای گلدار هندی و ایرانی و رنگ طبیعی بر صادرات افغانستان و پاکستان غالب بودند[۱۷].
ملاحظات روششناختی و منابع رسمی
- سال مالی: آمار ایران معمولاً بر پایهٔ سال خورشیدی (فروردین تا اسفند) و آمار بینالمللی بر پایهٔ سال میلادی است؛ یکی گرفتن آنها خطا میسازد[۹][۱۳].
- دامنهٔ کالا: کد ۵۷۰۱ فقط فرش گرهدار را در بر میگیرد، در حالی که برخی نهادها همهٔ فرشهای دستی را میشمارند[۱۴][۱۶].
- دادهٔ ناقص: در دادهٔ جهانی کد ۵۷۰۱ برای ۲۰۲۳ نام ایران در فهرست صادرکنندگان اصلی نیست، که ممکن است از گزارشنشدن دادهٔ ایران باشد نه نبود صادرات[۱۴].
- پیشنهاد: برای رقمهای رسمی و بهروز، آمار مرکز ملی فرش ایران و گمرک جمهوری اسلامی ایران را ببینید و آنها را با پایگاههای بینالمللی تجارت مقایسه کنید. ارقام این مقاله از منابع ثانوی گردآوری شده و هر رقم با سال و منبعش آمده است.
برای شناخت خود کالا، مقالهٔ فرش دستباف ایرانی و برای پیشینهٔ تاریخی، تاریخچه فرش ایران را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
صادرات فرش دستباف ایران در سالهای اخیر چقدر بوده است؟
در سال ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵) حدود ۴۰ میلیون دلار گزارش شده است، در حالی که این رقم در ۲۰۰۱ حدود ۵۳۷ میلیون دلار و در اوج دههٔ ۱۹۹۰ حدود ۲ میلیارد دلار یا بیشتر بود.
بزرگترین صادرکنندهٔ فرش دستباف جهان کدام کشور است؟
بر پایهٔ دادهٔ تجاری کد ۵۷۰۱ در ۲۰۲۳، هند با حدود ۳۸٪ صادرات جهانی فرش گرهدار در رتبهٔ نخست بود و پس از آن چین، پاکستان و ترکیه قرار داشتند.
چرا صادرات فرش ایران کاهش یافت؟
منابع به چند عامل اشاره میکنند؛ از جمله رقابت کشورهای کمهزینه مانند هند، پاکستان و چین که فرش با طرح ایرانی میبافند، و تحریمهای آمریکا که از ۲۰۱۸ دوباره واردات فرش ایرانی را ممنوع کرد.
چرا ارقام صادرات فرش در منابع مختلف متفاوت است؟
منابع سالهای مالی متفاوت (سال خورشیدی یا میلادی)، تعریفهای متفاوت (فقط فرش گرهدار یا همهٔ فرشهای دستی) و دادههای ناقص کشورها را به کار میبرند. برای رقم رسمی باید به آمار مرکز ملی فرش ایران و گمرک مراجعه کرد.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS i. Introductory surveyمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiii. Post-Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- AFP via Malay Mail (25 Sep 2025) — Sanctions, shifting tastes leave Iran's famed carpet industry hanging by a threadمشاهده ↗ ↩
- Iran International (12 May 2026) — Iran's carpet exports collapse from $2.5 billion to near zero, official saysمشاهده ↗ ↩
- Iran Times (19 Nov 2021) — Carpet exports this year only 1–2% of record highمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Aghdaie, S.F.A. & Zare Zardeini, H. (2012). *A SWOT Analysis of Persian Handmade Carpet Exports*. International Journal of Business and Management 7(2): 243–251. doi:10.5539/ijbm.v7n2p243(کماعتبار)مشاهده ↗ ↩
- Alchempro / Textile news (30 Jun 2017، به نقل از اتاق بازرگانی ایران)مشاهده ↗ ↩
- Iran International (18 Nov 2024) — Iran's carpet exports unravel with 90% plungeمشاهده ↗ ↩
- TrendEconomy — Iran, HS 5701 (داده ۲۰۱۸)مشاهده ↗ ↩
- bne IntelliNews (14 Aug 2024) — Iran sees 12% y/y increase in Persian rug exports after declinesمشاهده ↗ ↩
- ICE/ITA — Notizie dal mondo (23 Apr 2025، به نقل از Tehran Times)مشاهده ↗ ↩
- TrendEconomy — World trade, HS 5701 knotted carpets (داده ۲۰۲۳)مشاهده ↗ ↩
- Alchempro / Textile news (12 Jan 2019) — India's share in handmade carpets & rugs is 35%: CEPCمشاهده ↗ ↩
- India Sea Trade News (3 Jun 2024) — Carpet industry makes extraordinary export growth: Khajuria (CEPC)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩