فرش در دورهٔ صفوی (۱۵۰۱–۱۷۲۲م) به اوج هنری خود رسید؛ شاه طهماسب اول فرشبافی را در مقیاس یک صنعت دولتی پشتیبانی کرد و شاه عباس اول آن را به تجارت اروپایی پیوند داد. طرح فرشهای درباری از کارگاه نگارگری و تذهیب دربار میآمد و تبریز، کاشان، اصفهان و کرمان مراکز اصلی تولید بودند. فرش اردبیل، فرشهای ابریشمی کاشان و فرشهای لهستانی از نامدارترین یادگارهای این دورهاند.
- دوره
- ۱۵۰۱–۱۷۲۲م (۹۰۷–۱۱۳۵ق)
- منبع طرح
- کتابخانهٔ سلطنتی (کارگاه نگارگری و تذهیب)
- آثار شاخص
- فرش اردبیل، فرش شکارگاه وین، فرشهای لهستانی
- مراکز مهم
- تبریز، کاشان، اصفهان، کرمان
- حامیان اصلی
- شاه طهماسب اول، شاه عباس اول
- نام انگلیسی
- Safavid carpets
- گونههای شاخص
- ترنجدار، تمامابریشم، گلدانی، پولونز
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش صفوی در یک نگاه
دودمان صفوی از ۱۵۰۱ تا ۱۷۲۲م (۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق) بر ایران فرمان راند[۱]. در این دوره فرشبافی ایران به بالاترین پایهٔ هنری خود رسید: شاه طهماسب اول (سلطنت ۱۵۲۴–۱۵۷۶م) آن را در مقیاسی صنعتی و دولتی پشتیبانی کرد و شاه عباس اول (سلطنت ۱۵۸۸–۱۶۲۹م) آن را به تجارت اروپایی پیوند داد[۲]. این مقاله بخشی از روایت بزرگتر تاریخچهٔ فرش ایران است.
کارگاههای درباری و کتابخانهٔ سلطنتی
مهمترین نوآوری صفوی در شیوهٔ طراحی بود. طرح فرشهای درباری از کارگاه نگارگری و تذهیب دربار، که «کتابخانه» خوانده میشد، میآمد[۳][۴]. به همین سبب همان ترنجها، اسلیمیها و نقشمایههایی که در تذهیب کتاب، جلدسازی و نگارگری دیده میشود، در فرش هم تکرار شده است[۳][۴]. فرشهای بزرگ ترنجدار با پرز پشم روی تار و پود ابریشم، مانند فرش اردبیل و فرش چلسی، از شاهکارهای نیمهٔ نخست سدهٔ شانزدهماند و ترکیب ترنج مرکزی آنها با الگوی آشنای لچکترنج خویشاوند است[۵][۶].
شاه عباس اول کارگاههای سلطنتی را در اصفهان و جاهای دیگر برپا کرد و تولید آنها تنها برای مصرف دربار نبود، بلکه برای صادرات و سود هم بود[۱][۷]. او بازرگانان و بافندگان ابریشم را به اصفهان کوچاند و با اسپانیا، انگلستان و فرانسه پیمانهای تجاری بست[۷].
مراکز بافت
منابع همروزگار صفوی همیشه نام شهرها را بهصراحت با فرش همراه نکردهاند؛ برای نمونه، نام تبریز، قزوین و اصفهان در این منابع صریحاً با فرش نیامده، هرچند تولید در آنها محتمل است[۱]. از این رو بسیاری از انتسابها استنباط پژوهشگران است و باید با احتیاط خوانده شود.
تبریز
تبریز نخستین پایتخت صفویان بود و پایتخت تنها پس از صلح آماسیه در ۱۵۵۵م به قزوین رفت[۸][۹]. برخی فرشهای بزرگ ترنجدار نیمهٔ نخست سدهٔ شانزدهم به این شهر نسبت داده میشوند: موزهٔ لسآنجلس محل بافت فرش اردبیل را «شاید تبریز» میداند و موزهٔ ویکتوریا و آلبرت نیز فرش چلسی را با همین قید به تبریز منسوب میکند[۱۰][۶].
کاشان
کاشان به پارچهبافی ابریشمی شهره بود و گروهی از فرشهای تمامابریشم سدهٔ شانزدهم با نقش جانوران و ترنج به آن نسبت داده میشود[۳][۱۱]. فرش شکارگاه وین، با پرز و تار و پود ابریشم و پود فلزی، شاخصترین نمونهٔ این گروه است[۱۲]. سفارش سیگیسموند سوم، پادشاه لهستان، در ۱۶۰۱م (۱۰۱۰ق) به کاشان سندی مستقیم از تولید فرش در این شهر است[۱]. برای جزئیات، مقالههای فرش کاشان و فرش ابریشمی کاشان و فرش لهستانی را ببینید.
اصفهان
شاه عباس اول پایتخت را به اصفهان برد و این شهر کانون کارگاههای سلطنتی شد[۱][۴]. تاورنیه جای کارگاهها را در بازار اصفهان ثبت کرده و اولئاریوس از ۱۴۶۰ روستای پیرامون شهر یاد میکند که به بافت فرش و پارچه مشغول بودند[۱]. فرشهای ابریشمی زربفت موسوم به «لهستانی» را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» میدانند (نیز نک. فرش اصفهان)[۱۳].
کرمان
کرمان از مراکز پرکار و صادراتی بود. در ۹۶۱ق (۱۵۵۳–۵۴م) شاه طهماسب به شاهزاده بایزید عثمانی هدیهای فرستاد که قالیهای کرمان و جوشقان در آن بود[۱]. در آیین اکبری، ابوالفضل علامی قالیهای وارداتی به هند را از جوشقان، خوزستان، کرمان و سبزوار میداند[۱]. پیوند امروزی این شهر با فرش در مقالهٔ فرش کرمان آمده است.
فرشهای گلدانی
فرشهای «گلدانی» گروهی از فرشهای صفویاند که در طرحشان گلدانهای تکراری دیده میشود و گل و شاخه از آنها برمیآید[۱]. ایرانیکا این فرشها را بیشتر به کرمان نسبت میدهد و تاریخ آنها را از اواخر سدهٔ شانزدهم تا پس از پایان صفویه میگذارد[۱]. دیدگاهی دیگر آنها را کار جوشقان میداند، اما این انتساب در مقایسه با کرمان پشتوانهٔ کمتری در پژوهشهای امروزی دارد[۱].
تجارت با اروپا
در دورهٔ عباس اول، فرشهای ابریشمی لهستانی پرطرفدارترین کالای صادراتی بودند[۷]. بسیاری از آنها نشان خانوادههای سفارشدهندهٔ اروپایی را دارند؛ برخی را سفیران ایرانی بهعنوان هدیه بردند و برخی را اروپاییان در ایران سفارش دادند[۱۳][۷]. اروپاییان این فرشها را بیشتر روی میز میانداختند یا به دیوار میآویختند تا کف اتاق[۷].
واپسین دههها
بافت فرش فاخر تا سالهای پایانی صفویه ادامه یافت؛ برای نمونه، فرشی ابریشمی در مقبرهٔ شاه عباس دوم در قم تاریخ ۱۰۸۱ق (۱۶۷۱م) دارد[۱]. ایرانیکا بررسی فرش صفوی را تا حدود ۱۱۵۲ق (۱۷۳۹م) گسترش میدهد[۱]. در دورههای افشاری و زندی نیز بافت در مراکز سنتی ادامه یافت، هرچند در مقیاسی کوچکتر و بیشتر برای بازار داخلی[۱۴].
پرسشهای پرتکرار
چرا دورهٔ صفوی را اوج فرش ایران میدانند؟
چون در این دوره فرشبافی با حمایت مستقیم دربار انجام میشد، طرحها را نقاشان و مذهبان کتابخانهٔ سلطنتی میکشیدند و شاهکارهایی مانند فرش اردبیل پدید آمد.
مراکز فرشبافی صفوی کدام شهرها بودند؟
تبریز، کاشان، اصفهان و کرمان مهمترین مراکز بودند، هرچند انتساب بسیاری از فرشهای بازمانده به شهری خاص محل بحث است.
فرش گلدانی صفوی به کدام شهر نسبت داده میشود؟
ایرانیکا فرشهای گلدانی را بیشتر به کرمان نسبت میدهد؛ دیدگاهی دیگر آنها را به جوشقان منسوب میکند.
شاه عباس چه نقشی در فرش ایران داشت؟
شاه عباس اول کارگاههای سلطنتی را در اصفهان و جاهای دیگر برپا کرد و فرش را به کالایی صادراتی در تجارت با اروپا تبدیل کرد.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Silk Kashan Carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "The Art of the Safavids before 1600"مشاهده ↗ ↩
- V&A — The Ardabil Carpetمشاهده ↗ ↩
- V&A — The Chelsea Carpet (589-1890)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "Carpets from the Islamic World, 1600–1800"مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tahmasp Iمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpet (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- LACMA — Ardabil Carpet (Gift of J. Paul Getty)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- MAK Wien — Jagdteppich (Vienna Hunting Carpet), T 8336مشاهده ↗ ↩
- The Met — Polonaise Carpet (50.190.2)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets x. Afsharid and Zand Periods" (Layla Diba, 1990)مشاهده ↗ ↩