فرش اصفهان به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در اصفهان، پایتخت شاه عباس اول، و پیرامون آن بافته میشوند. اصفهان در دورهٔ صفوی کارگاههای سلطنتی فراوان داشت و فرشهای ابریشمی موسوم به «لهستانی» احتمالاً در آن بافته شدهاند. فرش جدید اصفهان، که از ربع دوم قرن بیستم احیا شد، با گره نامتقارن، پرز کوتاهچیده، زمینهٔ کرم و طرحهای اسلیمیِ کار طراحان حرفهای شناخته میشود.
- تار
- پنبه یا ابریشم بسته به درجه
- پرز
- پشم کوتاهچیده با کاربرد جزئی ابریشم
- گره
- نامتقارن (فارسی)
- استان
- اصفهان
- احیای جدید
- حدود ۱۳۰۰ش / ۱۹۲۱م
- نام انگلیسی
- Isfahan (Esfahan) carpet
- گسترهٔ تراکم
- حدود ۱۰۰ تا بیش از ۸۰۰ گره در اینچ مربع
- طرحهای رایج
- اسلیمی و ساقههای پیچان، زمینهٔ کرم با حاشیهٔ آجری
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
اصفهان، پایتخت فرش صفوی
فرش اصفهان به فرشهای دستبافی گفته میشود که در شهر اصفهان در مرکز ایران بافته میشوند[۱]. اصفهان در اواخر سدهٔ ۱۶ میلادی، در دورهٔ شاه عباس اول، پایتخت صفویان شد[۱]. شاه عباس صنعت فرش و پارچه را بخشی از برنامهٔ بازسازی اقتصاد و جذب بازرگانان اروپایی کرد، بازرگانان و بافندگان ابریشم را به اصفهان کوچاند و با اسپانیا، انگلستان و فرانسه پیمان تجاری بست[۲]. به گزارش شاردن، ۳۲ کارگاه سلطنتی در این دوره فعال بود[۳]. امروز هم اصفهان در شمار مراکز اصلی فرش شهری و یکی از مکتبهای شاخص فرش ایران است[۴].
منابع اروپایی آن دوره نشان میدهند که کارگاههای درباری اصفهان فرش فراوانی تولید میکردند، اما ویژگیهای دقیق این فرشها، جز فرشهای موسوم به لهستانی، روشن نیست[۱]. تاورنیه جای کارگاهها را در بازار اصفهان ثبت کرده و اولئاریوس از ۱۴۶۰ روستای پیرامون اصفهان نام برده که به بافت فرش و پارچه مشغول بودند[۵]. در همین دوره بافت فرش از صنعتی کوچک با الگوهای موروثی به صنعتی گسترده با طرحهایی از کارگاههای درباری تبدیل شد (نک. فرش در دورهٔ صفوی)[۲].
فرشهای «لهستانی»
فرشهای موسوم به لهستانی (پولونز) فرشهای ابریشمی صفوی با نخهای فلزیاند و موزهٔ متروپولیتن محل بافت آنها را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» میداند[۶][۷]. این نام از شناسایی نادرست یک نشان خانوادگی در قرن ۱۹ و نمایش آنها در نمایشگاه پاریس ۱۸۷۸ باقی مانده است[۶][۷]. این فرشها پرطرفدارترین کالای صادراتی دورهٔ شاه عباس بودند و بیش از ۳۰۰ نمونهٔ آن در مجموعههای خارجی شناخته شده است[۲]. شرح بیشتر در فرش ابریشمی کاشان و فرش لهستانی آمده است.
انتسابهای محل اختلاف
در قرن هفدهم نام «اصفهان» و «هندیاصفهان» به شمار زیادی از فرشهای پشمی گلدار و اغلب بزرگ داده میشد[۱]. مورخان هنر بعدها بسیاری از این فرشها را به هرات یا کارگاههای هند نسبت دادند، هرچند انتساب اصفهانی در برخی منابع باقی مانده است[۱]. از این رو در برچسبگذاری فرشهای کهن «اصفهانی» باید احتیاط کرد.
افول و احیای قرن بیستم
به گزارش ایرانیکا، اصفهان از حدود ۱۳۰۰ش/۱۹۲۱م دوباره به مرکز مهم تولید فرش تبدیل شد[۸]. بریتانیکا احیای بافت در اصفهان را به میانهٔ قرن بیستم و رشد سریع آن را به تقاضای بازار اروپا نسبت میدهد[۱]. تا پایان دههٔ ۱۳۵۰ش/۱۹۷۰م بافت شهری فقط در اصفهان، قمشه، همایونشهر و خوانسار جریان داشت[۸]. شرکت فرش ایران در همین دوره حدود ۱۰۰۰ دار در منطقهٔ اصفهان در اختیار داشت[۸].
ساختار و مواد
فرش جدید اصفهان گره نامتقارن دارد و بنیاد آن بسته به درجهٔ کیفی از پنبه یا ابریشم است[۱][۹]. پرز آن پشمی، نازک و کوتاهچیده است و ابریشم بهطور جزئی در آن به کار میرود[۱][۹]. تراکم فرشهای اصفهان از حدود ۱۰۰ تا بیش از ۸۰۰ گره در اینچ مربع گزارش شده است[۹]. فرش ابریشمی معمولاً تار و پود پنبهای و گاهی تار و پود ابریشمی دارد[۹].
رنگرزی
پژوهشی دربارهٔ رنگرزی سنتی در مرکز ایران نشان میدهد که رنگرزان اصفهان «اسپرک» را برای گیاه Delphinium semibarbatum به کار میبرند و آن را منبع اصلی رنگ زرد میدانند[۱۰]. پوست انار، برگ مو، برگ توت سفید و پوست پسته از دیگر منابع زرد در کارگاههای اصفهاناند و زاج سفید دندانهٔ رایج است[۱۰]. دربارهٔ روشهای سنتی به رنگرزی گیاهی نگاه کنید.
طرحها و رنگها
فرش جدید اصفهان کار طراحان حرفهای است و طرحهایی دقیق با ساقههای پیچان یا اسلیمی، معمولاً روی زمینهٔ کرم و با حاشیهٔ آجری تند دارد[۱]. نقش اسلیمی ساقهای گیاهی و پیچان با برگهای دوشاخه است و شاهعباسی تکرار گلها، ابرها و نخلهایی است که با فرش صفوی پیوند دارد[۱۱][۹]. نائین فرشهایی با کیفیت بالا و سبک نزدیک به اصفهان تولید میکند (نک. فرش نائین)[۱].
نکتههای شناخت و خرید
- ترکیب گره نامتقارن، پرز کوتاه و نازک، زمینهٔ کرم و حاشیهٔ آجری از نشانههای شاخص اصفهان جدید است[۱].
- فرش اصفهان عمدتاً پرز پشمی دارد و تمامابریشم شمردن آن نادرست است[۱][۹].
- اصفهان از فرشهای شهری بسیار مرغوب و معمولاً گران است، ولی قیمت را رج، جنس و اندازه تعیین میکند نه نام طرح[۱][۹].
- پشم مرغوب مانند کرک را از پشم دباغی، و ابریشم واقعی را از ابریشم مصنوعی (ویسکوز) تفکیک کنید[۱۲][۹].
- گزارشهایی که اصفهان را پایتخت سدههای ۱۵ تا ۱۷ میدانند نادرستاند؛ پایتختی اصفهان از اواخر سدهٔ ۱۶ آغاز شد[۱].
پرسشهای پرتکرار
فرش اصفهان تمامابریشم است؟
معمولاً نه. فرش اصفهان عمدتاً پرز پشمی دارد و ابریشم را بهطور جزئی در پرز یا در تار فرشهای درجهبالا به کار میبرد.
فرشهای لهستانی در اصفهان بافته شدهاند؟
موزهٔ متروپولیتن محل بافت آنها را «احتمالاً اصفهان یا کاشان» میداند. نام «لهستانی» از شناسایی نادرست یک نشان خانوادگی در قرن ۱۹ آمده است.
فرش اصفهان را از چه نشانههایی میشناسند؟
گره نامتقارن، پرز کوتاه و نازک، زمینهٔ کرم با حاشیهٔ آجری و طرحهای اسلیمی و ساقههای پیچان با طراحی دقیق از نشانههای رایج آن است. نائین هم فرشهایی با کیفیت و سبک نزدیک به اصفهان میبافد.
قیمت فرش اصفهان به چه بستگی دارد؟
اصفهان از فرشهای شهری مرغوب و معمولاً گران است، ولی قیمت را رج، جنس تار و پرز، اندازه و کیفیت اجرای طرح تعیین میکند، نه صرفاً نام شهر.
منابع
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- The Met — Essay "Carpets from the Islamic World, 1600–1800"مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS i. Introductory surveyمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- The Metropolitan Museum of Art — 'Polonaise' Carpet (collection 451027)مشاهده ↗ ↩
- The Met — Polonaise Carpet (50.190.2)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Sharif, S. et al. (2020). Traditional Yellow Dyes Used in the 21st Century in Central Iran. *Molecules*مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩