رنگرزی گیاهی یعنی رنگ کردن نخ پرز فرش با رنگزاهای طبیعی مانند ریشهٔ روناس برای قرمز، نیل برای آبی و گیاهانی مانند اسپرک برای زرد، معمولاً همراه با دندانهای مانند زاج سفید. از دههٔ ۱۸۷۰م رنگهای شیمیایی وارد فرش ایران شد و امروز بیشتر فرشها، حتی فرشهای عشایری، ترکیبی از رنگ طبیعی و شیمیایی دارند. رنگ طبیعی ظاهری نرم و هماهنگ میسازد اما پرزحمت است و تکرار دقیق یک رنگ با آن دشوار است.
- آبی
- نیل
- زرد
- اسپرک (در اصفهان)، پوست انار، برگ مو
- سیاه
- مازو، بلوط، سماق
- قرمز
- روناس
- رنگ کرومی
- تثبیت با دیکرومات
- نام انگلیسی
- Natural dyeing
- دندانهٔ رایج
- زاج سفید
- ورود رنگ شیمیایی به فرش ایران
- دههٔ ۱۸۷۰م
- بخش
- فرش دستباف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
رنگرزی گیاهی چیست؟
در فرش دستباف، تار و پود معمولاً بیرنگ میمانند و تنها نخ پرز به رنگهای نقشه رنگآمیزی میشود[۱]. تا نیمهٔ دوم قرن نوزدهم این رنگها از منابع طبیعی، بیشتر گیاهی، به دست میآمد[۲][۳]. عشایر هم رنگها را از طبیعت میگرفتند: روناس برای قرمز، گیاهان زرد و نیل[۴]. رنگرزی در کنار طراحی از پایههای کیفیت فرش دستباف ایرانی است و یونسکو در پروندههای قالیبافی فارس و کاشان به رنگزاهای گیاهی بومی اشاره کرده است[۵][۶].
رنگزاهای اصلی
قرمز: روناس
ریشهٔ روناس (Rubia tinctorum) منبع اصلی رنگ قرمز در فرش ایرانی است[۷][۴]. رنگ نارنجی با رنگرزی دوباره با روناس و یک رنگزای زرد ساخته میشد[۷].
آبی: نیل
نیل رنگ آبی میدهد. رنگرزی با آن پس از خیساندن و تخمیر در خُم انجام میشود و رنگ هنگام اکسید شدن در هوا ظاهر میشود[۸]. ترکیب نیل با یک رنگ زرد، سبز میسازد؛ سبزی که با کمرنگ شدن زرد ناپایدار است. ترکیب نیل و روناس هم رنگی نزدیک به سیاه پدید میآورد[۸].
زرد: اسپرک و منابع دیگر
رنگرزان اصفهان نام «اسپرک» را برای Delphinium semibarbatum (زلیل) به کار میبرند و آن را منبع اصلی زرد میدانند[۹]. برابر گرفتن اسپرک با گیاه «ورث» (Reseda luteola، در انگلیسی weld) که در برخی متون دیده میشود، نادقیق است[۹]. منابع دیگر زرد در کارگاههای اصفهان پوست انار، برگ مو، برگ توت سفید، پوست پسته و چند گیاه بومیاند[۹].
قهوهای و سیاه
یونسکو در کنار روناس و نیل، برگ کاهو، پوست گردو، دم گیلاس و پوست انار را از منابع رنگرزی فارس برشمرده است[۵]؛ برای کاشان هم روناس، پوست گردو، پوست انار و برگ مو ذکر شده است[۶]. سیاه از مازو، بلوط و سماق به دست میآید[۷].
| رنگ | منبع سنتی | نکته |
|---|---|---|
| قرمز | روناس[۷] | پایهٔ رنگبندی بسیاری از فرشها |
| آبی | نیل[۸] | رنگرزی در خُم با تخمیر[۸] |
| زرد | اسپرک، پوست انار، برگ مو[۹] | اسپرک در اصفهان همان ورث نیست[۹] |
| سبز | نیل + زرد[۸] | با رنگ باختن زرد به آبی میگراید[۸] |
| نارنجی | روناس + زرد[۷] | رنگرزی دوباره |
| سیاه | مازو، بلوط، سماق[۷] | ترکیب نیل و روناس هم تیره میسازد[۸] |
دندانه و آمادهسازی
دندانه مادهای است که رنگ را روی الیاف تثبیت میکند؛ رایجترین دندانه در کارگاههای رنگرزی سنتی اصفهان زاج سفید است[۹]. Goswami برای کار با رنگ طبیعی چند قاعده برمیشمارد: طراحی بر پایهٔ رنگهای در دسترس، پرهیز از طرحهای سایهروشندار، استفاده از رنگزاهای استاندارد، به کار بردن آب سبک و پرهیز از دندانهٔ زیاد، چون دندانهٔ رنگی خود تُن رنگ را تغییر میدهد[۱].
ورود رنگهای شیمیایی
نخستین رنگ آنیلینی (مووین) در ۱۸۵۶م ساخته شد و از دههٔ ۱۸۷۰م در فرش ایران دیده میشود؛ برخی از این رنگهای اولیه در برابر نور یا شستوشو ناپایدار بودند[۲][۳]. رنگزای روناس هم پس از پژوهشهای لیبرمان در ۱۸۶۸م بهصورت شیمیایی در اروپا تولید شد[۱۰] و نیل مصنوعی در ۱۸۸۰م در آلمان ساخته شد[۸].
دولت ایران برای منع واردات رنگهای مصنوعی تلاش کرد، اما این تلاشها بیاثر ماند و در قرن بیستم هم گزارش شده که رنگ آنیلینی به اعتبار فرش ایران آسیب زد[۳][۱۱][۱۲]. سال دقیق ممنوعیتها در گزارشها یکسان نیست[۳][۱۲]. پیشینهٔ این دوره در فرش در دوره قاجار آمده است.
رنگهای کرومی
برای بهبود ثبات رنگ در شستوشو، رنگهای دندانهای یا «کرومی» به کار رفتند که در آنها دیکرومات پتاسیم یا سدیم پیش، همزمان یا پس از رنگرزی افزوده میشود؛ روش «پسکروم» رایجتر است، چون بهترین ثبات و یکنواختی را میدهد[۱]. پسماند کروم مشکل زیستمحیطی دارد و برای کاهش آن فرایندهای کمکروم ساخته شده است[۱]. در تبریز رنگهای کرومی و آنیلینی اروپایی جای رنگهای گیاهی را گرفت[۱۳].
مزایا و معایب رنگ طبیعی
مزایا: رنگ طبیعی تجدیدپذیر، معمولاً غیرسمی و زیستتخریبپذیر است و ظاهری نرم و هماهنگ دارد[۱]. Goswami توضیح میدهد که رنگزای طبیعی ناخالصی بیشتری دارد و طیف پهنتری از نور را بازمیتاباند؛ از این رو رنگها کمتر «تکفام» دیده میشوند و کنار هم هماهنگترند، در حالی که رنگهای شیمیاییِ خالص ممکن است با هم ناسازگار به نظر برسند[۱].
معایب: کار زیاد، طیف رنگ محدود، تکرارپذیری ضعیف میان دستههای رنگرزی و در برخی موارد ثبات کم[۱]. گفته میشود با رنگ طبیعی هرگز نمیتوان یک تُن را دقیقاً دوباره ساخت[۱۰]. همین ناهمسانی میان دستهها سرچشمهٔ ابرش است[۲][۷]. رنگزاهای طبیعی پودری تا حدی این مشکل را کم میکنند، چون امکان ذخیرهٔ رنگزا از یک منبع و یک برداشت را فراهم میکنند[۱].
امروز بیشتر فرشها، حتی فرشهای عشایری، ترکیبی از رنگ طبیعی و شیمیایی دارند[۱۰]. بنابراین «گیاهی بودن» را باید با پرسش و آزمون سنجید، نه با فرض.
احیای رنگرزی طبیعی
احیای رنگرزی طبیعی از اوایل دههٔ ۱۹۸۰م در ترکیه آغاز شد و سپس به ایران رسید؛ در شیراز عباس صیاحی در دههٔ ۱۹۹۰م از پیشگامان این جنبش بود[۲][۷]. پژوهش دربارهٔ رنگزاهای زرد اصفهان نشان میدهد که کارگاههای سنتی در قرن بیستویکم هم با گیاهان بومی کار میکنند[۹].
نگهداری فرش با رنگ طبیعی
فرش رنگشده با رنگزای طبیعی را با صابون خنثی و بدون اسید یا قلیای قوی بشویید و در سایه، ترجیحاً پهنشده، خشک کنید، چون آفتاب مستقیم رنگ طبیعی را میبَرد[۱]. Goswami اتو کردن چنین فرشهایی را در دمای کمتر از ۱۵۰ درجهٔ سانتیگراد توصیه میکند[۱]. توصیههای کلیتر در نگهداری و شستشوی فرش و ویژگیهای الیافی که رنگ میگیرند در مواد اولیه فرش دستباف آمده است.
پرسشهای پرتکرار
رنگ قرمز فرش ایرانی از چه گیاهی است؟
منبع اصلی قرمز در رنگرزی سنتی ریشهٔ روناس (Rubia tinctorum) است؛ نارنجی هم با رنگرزی دوباره با روناس و یک رنگزای زرد به دست میآمد.
اسپرک همان گیاه ورث (Weld) است؟
نه لزوماً. رنگرزان اصفهان نام اسپرک را برای Delphinium semibarbatum به کار میبرند و برابر گرفتن آن با ورث (Reseda luteola) در برخی متون نادقیق است.
آیا فرش با رنگ گیاهی همیشه بهتر است؟
رنگ طبیعی ظاهری نرم و هماهنگ دارد و معمولاً کمآزار است، ولی طیف رنگ محدود، تکرارپذیری ضعیف و گاه ثبات کمی دارد. رنگهای شیمیایی هم ثباتهای متفاوتی دارند؛ کیفیت را باید با آزمون ثبات رنگ سنجید.
چطور فرش با رنگ طبیعی را بشوییم؟
با صابون خنثی، بدون اسید یا قلیای قوی، و آن را در سایه و ترجیحاً پهنشده خشک کنید، چون آفتاب مستقیم رنگ طبیعی را کمرنگ میکند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xi. Qajar periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Fars (2010)مشاهده ↗ ↩
- UNESCO ICH — Traditional skills of carpet weaving in Kashan (2010)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — INDIGOمشاهده ↗ ↩
- Sharif, S. et al. (2020). Traditional Yellow Dyes Used in the 21st Century in Central Iran. *Molecules*مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS i. Introductory surveyمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩