گلیم بافتهای تخت و بیپرز است که در آن پودهای رنگی چنان فشرده کوبیده میشوند که تارها را میپوشانند و نقش را همین پودها میسازند. برخلاف قالی، گلیم گره و پرز ندارد و به همین دلیل سبکتر، نازکتر و در بیشتر گونهها دورو است. گلیمبافی در ایران بیشتر کار عشایر و روستاییان بوده و جز زیرانداز، برای ساخت خورجین، رختخوابپیچ و تزیین چادر هم به کار رفته است.
- پرز
- ندارد
- نوع بافت
- تخت، پودرو (weft-faced)
- نام انگلیسی
- Kilim / Gelim
- شهر جهانی گلیم
- سیرجان (شورای جهانی صنایع دستی، ۲۰۱۷)
- تولیدکنندگان سنتی
- عشایر و روستاییان
- شیوههای اتصال رنگ
- شکافدار، دمچلچلهای، درگیر
- بافتههای خویشاوند
- سوماک، ورنی، جاجیم، زیلو
- بخش
- گلیم و زیراندازهای داری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
گلیم چیست؟
در زبان فارسی «فرش» نام هر گستردنیِ بافته است و «قالی» به فرش گرهدار و پرزدار گفته میشود؛ گلیم، زیلو و جاجیم گونههای تختباف و بیپرزِ این خانوادهاند[۱][۲]. گلیم بافتهای «پودرو» است، یعنی پودها چنان به هم فشرده میشوند که تارها پنهان یا تقریباً پنهان میمانند[۲]. برخی منابع انگلیسی، از جمله کتاب Goswami، بهاشتباه فرش ایرانی را بهطور کلی «گلیم» نامیدهاند؛ درست آن است که گلیم فقط به بافتهٔ تخت و بیپرز گفته شود[۲]. برای آشنایی با خودِ قالی گرهدار، مقالهٔ فرش دستباف ایرانی را ببینید.
ساختار و شیوههای گلیمبافی
در گلیم، نقش با پودهای ناپیوسته ساخته میشود: پود از یک لبه تا لبهٔ دیگر پیوسته نیست و در هر بخش رنگی، در مرز همان رنگ برمیگردد[۱][۲]. آنچه گلیمها را از هم متمایز میکند، شیوهٔ اتصال دو رنگ در مرز نقش است[۲].
| شیوه | چگونگی اتصال دو رنگ | نتیجه |
|---|---|---|
| شکافدار (slit) | هر پود در مرز رنگ برمیگردد و دو تار مجاور به هم بسته نمیشوند | شکاف باریک عمودی؛ در گلیم ایرانی معمولاً دوخته نمیشود |
| دمچلچلهای (dovetail) | پودهای دو رنگ مجاور بهنوبت دور یک تارِ مشترک میپیچند | مرز دندانهدار و بدون شکاف |
| درگیری ساده (single interlock) | هر پود دور پودِ متناظرِ رنگ مجاور حلقه میشود | اتصال محکمتر از روش شکافدار |
| درگیری دوتایی (double interlock) | پودها جفتجفت دور هم میپیچند | روی کار صاف و پشت آن برآمدگی دارد |
هر چهار شیوه در دانشنامهٔ ایرانیکا توصیف شده است[۲]. به گفتهٔ همین منبع، روش درگیریِ دوتایی ویژگی شاخص گلیمهای بختیاری است[۲]. گلیمهایی که با روش شکافدار، دمچلچلهای یا درگیریِ ساده بافته شدهاند دورو هستند و از هر دو سو یکسان دیده میشوند، مگر آنکه تزیینی اضافه در آنها بافته شده باشد[۲].
اگر دار باریک باشد، گلیم را در دو قطعهٔ بلند میبافند و لبههای طولی آنها را به هم میدوزند، به طوری که درزی در میانهٔ کار دیده میشود[۲]. کنارههای طولی گلیم را با پیچاندن نخ دور تارهای کناری محکم میکنند و دو سر آن را با تاکردن و دوختن یا با گرهزدن، بافتن و تاباندن دستههای تار به شکل ریشه درمیآورند[۲]. دربارهٔ انواع دار، مقالهٔ دار قالی را ببینید.
بافتههای خویشاوند: سوماک و ورنی
سوماک
«سوماک» نامی است که به بافتههای تختِ ایرانی داده میشود که تمام یا بخش عمدهٔ آنها با «پودپیچی» ساخته شده است؛ در این فن پود دور دو یا چند تار میپیچد[۲][۱]. پودپیچی گونههای ساده، جناغی (با تغییر جهت شیب در ردیفهای یکدرمیان) و وارونه دارد و گونهٔ وارونه بهویژه در بافتههای شاهسون شمالغرب ایران دیده میشود[۲]. شاهسونها دستکم از سدهٔ یازدهم هجری/هفدهم میلادی گلیم، سوماک و فرش گرهدار میبافتهاند[۳].
ورنی
«ورنی» بافتهای ظریف و گلیممانند از آذربایجان (دشت مغان، اهر، ارسباران و مشکینشهر) است که زنان عشایر آن را بدون نقشه میبافند[۴].
کاربردها
گلیم فقط زیرانداز نبوده است؛ از آن خورجین، رختخوابپیچ، جل اسب و تزیینات چادر هم ساختهاند[۴]. ایرانیکا در شمار بافتههای کاربردی عشایر از خورجین، جوال، رختخوابپیچ و تزیینات چادر نام میبرد[۳]. تقریباً همهٔ بافندگان عشایری ایران روی دار افقی کار میکنند[۳]؛ این دار قابی ساده، سبک و قابل حمل است که روی زمین مهار میشود[۱]. دربارهٔ جایگاه این بافتهها در تولید عشایری، مقالهٔ فرش شهری روستایی عشایری را ببینید.
گلیم در مراکز شهری و منطقهای
گلیمبافی تنها کار عشایر نبوده است. در کارگاههای کاشان، بهویژه در دورهٔ شاه عباس اول (۹۹۶–۱۰۳۸ق / ۱۵۸۸–۱۶۲۹م)، گلیمهای ابریشمی با نقشهای اضافه از نخ ابریشمِ پیچیده در نوار نازک نقره و طلا بافته میشد[۲]. گلیمهای ابریشمیِ زربفت کاشان از آثار مشهور این شهر به شمار میروند[۵]؛ برای آشنایی بیشتر، مقالهٔ فرش ابریشمی کاشان و فرش لهستانی را ببینید. در کردستان، گلیمهای سنه از گلیمهای مرغوب با بافت شکافدار شناخته میشوند[۶]. شورای جهانی صنایع دستی در ۲۰۱۷ سیرجان را «شهر جهانی گلیم» معرفی کرده است[۷].
زمان و مواد بافت
به برآورد Goswami، بافت هر متر مربع گلیم حدود یک هفته کار میبرد[۴]. عشایر رنگهای بافتههای خود را در گذشته از منابع طبیعی به دست میآوردند: روناس برای قرمز، گیاهان زردرنگ و نیل برای آبی[۳]. امروزه بیشتر بافتهها، حتی بافتههای عشایری، ترکیبی از رنگهای طبیعی و شیمیایی دارند[۴]؛ دربارهٔ این رنگها مقالهٔ رنگرزی گیاهی را ببینید.
نکتههایی برای خریدار گلیم
- پشت و روی کار را مقایسه کنید. گلیمهای شکافدار، دمچلچلهای و درگیرِ ساده دورو هستند، ولی در گلیمی که نقش اضافه با پود تزیینی دارد، دو روی کار یکسان نیست[۲].
- شکافها را عیب ندانید. شکافهای عمودی کوتاه در گلیم شکافدارِ ایرانی بخشی از ساختار آن است[۲].
- به یکنواختی رنگ توجه کنید. تغییر ملایم تُن رنگ (ابرش) در بافتههای روستایی و عشایری پیامد رنگرزی دستهای نخ است و نشانهٔ دستساز بودن به شمار میرود[۸]؛ دربارهٔ آن مقالهٔ ابرش را ببینید.
- برای نگهداری مانند دیگر بافتههای پشمی به نور، رطوبت و بید توجه کنید؛ راهنمای کامل در مقالهٔ نگهداری و شستشوی فرش آمده است.
برای مقایسهٔ گلیم با دیگر زیراندازهای داری، مقالههای جاجیم و زیلو و گبه را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
فرق گلیم با قالی چیست؟
قالی از گرههایی ساخته میشود که روی تار بسته و بعد چیده میشوند و سطحی پرزدار پدید میآورند. گلیم گره ندارد و نقشش را پودهای رنگیِ فشرده میسازند، پس سطحی تخت و بیپرز دارد.
آیا گلیم دو رو دارد؟
گلیمهایی که با روش شکافدار، دمچلچلهای یا درگیریِ ساده بافته شدهاند معمولاً از هر دو رو یکسان دیده میشوند، مگر آنکه نقش اضافهای با پود تزیینی روی آنها بافته شده باشد.
شکافهای کوچک میان رنگهای گلیم عیب است؟
نه لزوماً. در گلیم شکافدار، پودِ هر رنگ در مرز نقش برمیگردد و میان دو تارِ مجاور شکافی باز میماند که در گلیمهای ایرانی معمولاً دوخته نمیشود؛ این ویژگی ساختاری است، نه نقص.
سوماک همان گلیم است؟
نه. سوماک هم بافتهای تخت است، اما در آن پود دور دو یا چند تار پیچیده میشود، در حالی که در گلیم پود بهسادگی از زیر و روی تارها میگذرد.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS v. Flat-woven carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- World Crafts Council International — WCC World Craft Cities (2014–2025) list (PDF)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩