بته یا بتهجقه نقشمایهای برگمانند با نوک خمیده است که در غرب با نامهایی مانند «گلابی» یا «اشک» شناخته میشود. این نقش در فرش ایرانی هم به صورت تکرارشونده در سراسر متن و هم درون ترنج به کار میرود و در فرشهای سنه و ساروق در کنار نقش هراتی دیده میشود. بته یک نقشمایه است، نه یک ترکیببندی کامل، و نام آن بهتنهایی چیزی دربارهٔ کیفیت یا قیمت فرش نمیگوید.
- شکل
- برگمانند با نوک خمیده
- نوع
- نقشمایه (نه ترکیببندی)
- کاربرد
- تکرار سراسری، درون ترنج
- مناطق شاخص
- سنه، ساروق
- نام انگلیسی
- Boteh
- نامهای دیگر
- بته، بتهجقه؛ در غرب «گلابی» یا «اشک»
- نقش همراه رایج
- هراتی (ماهی)
- بخش
- طرح و نقشه
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
تعریف و نامها
بته یا بتهجقه نقشی شبیه برگ با نوک خمیده است که در غرب با نام «گلابی» یا «اشک» شناخته میشود[۱]. در ادبیات فرش، بته در شمار «نقشمایهها» است، یعنی واحدهای تزیینی کوچکی که درون یک ترکیببندی بزرگتر به کار میروند؛ در کنار آن نقشمایههایی مانند اسلیمی، شاهعباسی و هراتی قرار میگیرند[۱]. برای شناخت ترکیببندیهایی که بته در آنها به کار میرود، نک. طرح های فرش ایرانی.
جای بته در ترکیببندی فرش
بته را به دو شیوهٔ اصلی در فرش به کار میبرند:
- تکرار سراسری: بتهها در ردیفهای منظم در سراسر متن تکرار میشوند و طرحی تکرارشونده یا افشان میسازند؛ طرحی که از هر سو منسجم دیده میشود و بالا و پایین مشخصی ندارد[۱][۲].
- درون ترنج: بته درون ترنج یا در یک ترکیب ترنجدار مانند لچک ترنج جای میگیرد[۲].
در طراحی نساجی، تکرار یک نقشمایه در سطح با شیوههایی مانند تکرار ساده و تکرار نیمگام انجام میشود[۲]. در تکرار ساده واحدها در ردیفها و ستونهای منظم کنار هم مینشینند و در تکرار نیمگام هر ردیف نسبت به ردیف پیشین به اندازهٔ نیم واحد جابهجا میشود[۲]. هنگام بافت، این تکرار روی نقشهٔ شطرنجی پیاده میشود و بافنده چون ردیفبهردیف میبافد، چند بته را همزمان پیش میبرد[۲].
بته در فرش سنه و ساروق
سنه
فرش سنه ظریفترین فرش کردی شمرده میشود و با گره متقارن بافته میشود[۳]. طرحهای شاخص آن هراتی، بته و ترنج ششضلعی است[۳]. ترکیب بته و هراتی در فرشهای سنه نمونهٔ خوبی از همنشینی دو نقشمایهٔ تکرارشونده در یک مکتب است[۳]. سنه افزون بر فرش پرزدار، گلیمهای مرغوبی با بافت شکافدار هم دارد[۳].
ساروق
فرش سنتی ساروق، به گزارش Goswami، نقش هراتی و بته را گاه در سراسر متن و گاه درون ترنج به کار میبرد و رایجترین ترکیب آن لچکترنج است[۲]. ساروق در اصل نام روستایی در شمال اراک است که فرشهای آن با گره نامتقارن روی تار پنبه بافته میشود[۴]. در قرن بیستم، برای بازار آمریکا، فرشهای ساروق با پرز بلند و زمینهٔ گلیرنگ با دستهگلها رواج یافت[۴]. «محال» و «مشکآباد» هم نامهای بازاری فرشهای روستایی اراک با کیفیتهای گوناگوناند[۴].
| مکتب | گره | کاربرد بته |
|---|---|---|
| سنه | متقارن[۳] | در کنار هراتی و ترنج ششضلعی[۳] |
| ساروق | نامتقارن روی تار پنبه[۴] | سراسری یا درون ترنج، در کنار هراتی[۲] |
تفاوت بته با نقشمایههای نزدیک
بته را گاه با نقشمایههای گیاهی دیگر اشتباه میگیرند. تعریفهای زیر مرز آنها را روشن میکند[۱]:
| نقشمایه | تعریف |
|---|---|
| بته | نقشی برگمانند با نوک خمیده[۱] |
| هراتی | گل ستارهای درون لوزی با نخلهایی در گوشهها و چهار برگ داسیشکل[۱] |
| شاهعباسی | نقش تکرارشوندهٔ گلها، ابرها و نخلها با پیشینهٔ صفوی[۱][۲] |
| اسلیمی | ساقهٔ گیاهی پیچان و تجریدی با برگهای دوشاخه[۱] |
در میان این نقشها، «گل اسلیمی» نخلی بادبزنیشکل است و نباید آن را با بته که نقشی برگمانند با نوک خمیده است یکی گرفت[۱]. هراتی و بته هر دو ممکن است در یک فرش کنار هم بیایند، چنانکه در سنه و ساروق دیده میشود[۳][۲]. شرح کامل هراتی در ماهی درهم آمده است.
بتهجقه و قیمت فرش
در برخی راهنماهای خرید اینترنتی گفته شده که فرشهایی با طرح بتهجقه، خشتی یا میناخانی از کاشان یا اصفهان «قیمت زیادی ندارند». این تعمیم دقیق نیست. فرش اصفهان از فرشهای شهری بسیار مرغوب و معمولاً گران است و قیمت را رج، جنس و اندازه تعیین میکند، نه نام طرح[۵][۲]. معیارهای کیفیت فرش دو دستهاند: معیارهای ذهنی مانند جذابیت طرح و هماهنگی رنگها، و معیارهای عینی مانند تراکم گره، ثبات رنگ و مقاومت سایشی[۲]. پس یک نقشمایه، هر قدر هم رایج، بهتنهایی جای این معیارها را نمیگیرد.
در بررسی فرشی با بتههای تکرارشونده، یکسانی اندازه و شکل بتهها اهمیت دارد؛ شکستگی نقش یا نابرابری اندازهٔ نقوش تکراری نشانهٔ اجرای ضعیف طرح است[۲].
پرسشهای پرتکرار
بتهجقه چه شکلی دارد؟
نقشی برگمانند است که نوکش خمیده است؛ در منابع غربی آن را به گلابی یا قطرهٔ اشک تشبیه کردهاند.
بتهجقه یک طرح کامل است یا یک نقش؟
بته یک نقشمایه است. میتواند در سراسر متن تکرار شود و طرحی افشان بسازد، یا درون ترنج و در کنار نقشهای دیگر مانند هراتی بنشیند.
فرش بتهجقه ارزانتر است؟
نه. قیمت فرش را رج، جنس، اندازه و کیفیت اجرا تعیین میکند، نه نام نقش؛ برای نمونه فرش اصفهان از فرشهای شهری بسیار مرغوب و معمولاً گران است.
فرق بته با هراتی چیست؟
هراتی واحدی لوزیشکل با گل ستارهای، نخل و برگهای داسی است، ولی بته یک نقش برگمانند منفرد با نوک خمیده است. این دو در فرشهای سنه و ساروق اغلب کنار هم میآیند.
منابع
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Senneh rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Saruk carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩