جاجیم و زیلو دو زیرانداز تخت و بیپرز ایرانیاند که هر دو بر دار بافته میشوند، ولی ساختاری متفاوت دارند. جاجیم بافتهای «تاررو» است که در آن تارهای فشرده پودها را میپوشانند و معمولاً کار زنان عشایر و روستایی است. زیلو زیراندازی ارزان و محکم، بیشتر پنبهای و دورویه است که مرکز شناختهشدهٔ آن منطقهٔ یزد، بهویژه میبد و اردکان، است.
- میبد
- شهر جهانی زیلو (شورای جهانی صنایع دستی، ۲۰۱۸)
- زیلو ــ جنس
- بیشتر پنبه، گاه پشم
- نام انگلیسی
- Jajim / Zilu
- زیلو ــ مرکز
- یزد، میبد و اردکان
- زیلو ــ ساختار
- بافت مرکب پودرو با دو دسته تار؛ دورویه
- جاجیم ــ ساختار
- تخت، تاررو (warp-faced)
- جاجیم ــ بافندگان
- زنان عشایر و روستایی
- زیلو ــ کهنترین نمونهٔ تاریخدار
- ۸۰۷ق / ۱۴۰۵م
- بخش
- گلیم و زیراندازهای داری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
جاجیم و زیلو در خانوادهٔ زیراندازها
در زبان فارسی «فرش» به هر گستردنیِ بافته گفته میشود و «قالی» فقط به گونهٔ گرهدار و پرزدار آن[۱][۲]. گلیم، جاجیم و زیلو از بافتههای تخت و بیپرزند و بر پایهٔ اینکه تار یا پود کدامیک روی کار دیده شود، از هم جدا میشوند[۲]. برخلاف آنها، گبه فرش گرهدار و پرزدار است[۱].
| ویژگی | گلیم | جاجیم | زیلو |
|---|---|---|---|
| آنچه روی کار دیده میشود | پود | تار | پود (با تارهای درونیِ پنهان) |
| ساختار | ساده، پودرو | ساده، تاررو | مرکب، دو دسته تار و پودهای جفت |
| دو رو | معمولاً یکسان | — | دورویه با رنگهای جابهجا |
| مرکز شاخص | عشایر و روستاها | عشایر و روستاها | یزد، میبد و اردکان |
دادهٔ این جدول از دانشنامهٔ ایرانیکا و فصل ششم کتاب Goswami گرفته شده است[۲][۳].
جاجیم
ساختار
جاجیم بافتهای «تاررو» است: تارها چنان فشرده کنار هم قرار میگیرند که پودها را کاملاً میپوشانند[۲]. گاهی روی زمینهٔ تاررو، نقش با پود اضافه (پودِ تزیینیِ شناور) افزوده میشود[۲]. بافتههای تخت را اگر دار باریک باشد، در دو قطعهٔ بلند میبافند و لبههای طولی آنها را به هم میدوزند، به طوری که درزی در میانه باقی میماند[۲].
بافندگان و گونهها
جاجیمها بیشتر در رنگ، ظرافت نخ و نقش با هم تفاوت دارند و کار زنان عشایر و روستاییاند[۳]. ورنی و جاجیم از بافتههای زنان عشایری و روستایی آذربایجان و دیگر مناطق عشایری به شمار میروند[۳]. «ورنی» خود بافتهای ظریف و گلیممانند از دشت مغان، اهر، ارسباران و مشکینشهر است که زنان عشایر بینقشه میبافند[۳]. برای آشنایی با این لایههای تولید، مقالهٔ فرش شهری روستایی عشایری را ببینید.
زیلو
تعریف و جنس
زیلو زیراندازی ارزان و محکم است که بیشتر از پنبه بافته میشود؛ در گذشته گاهی پشم هم به کار میرفت[۲]. زیلو را بر دستگاه ویژهای به نام «دستگاه زیلوبافی» میبافند[۲]. تولید زیلو تقریباً یکسره برای مصرف داخلی بوده است، نه صادرات[۲].
ساختار: بافت مرکب و دورویه
زیلو «بافت مرکب» دارد: گونهای بافت پودرو با دو دسته تار و پودهای جفتِ مکمل[۲]. در این ساختار، تارهای درونی نقش را کنترل میکنند، یعنی تعیین میکنند هر پود در کدام روی پارچه ظاهر شود، و خودشان در هیچیک از دو رو دیده نمیشوند[۲]. ایرانیکا همین تارهای درونی را وجه تمایز زیلو از دیگر بافتههای تخت ایرانی میداند[۲]. وقتی پودها فقط دو رنگ داشته باشند، زیلو دورویه است: همان نقش در دو روی کار با رنگهای جابهجا دیده میشود[۲]. دربارهٔ اجزای دار، مقالهٔ دار قالی را ببینید.
پیشینه
بنابر منابع ادبی، زیراندازی به نام زیلو دستکم از سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی در ایران بافته میشده است، هرچند شیوهٔ بافت آن روزگار ممکن است با زیلوی امروزی یکی نباشد[۲]. کهنترین نمونهٔ تاریخدارِ زیلو به شیوهٔ کنونی در ۸۰۷ق/۱۴۰۵م بافته شده است[۲].
مراکز بافت: یزد و میبد
منطقهٔ یزد، و بهویژه روستاهای میبد و اردکان، از دیرباز به بافت زیلو شناخته میشود[۲]. شورای جهانی صنایع دستی در ۲۰۱۸ میبد را «شهر جهانی کفپوش دستباف (زیلو)» معرفی کرده است[۴]. همین نهاد پیشتر، در ۲۰۱۷، سیرجان را شهر جهانی گلیم و در ۲۰۱۵ تبریز را شهر جهانی فرشبافی معرفی کرده بود[۴].
کاربرد
زیلو امروز در مسجدها، خانهها، اتاقهای هتل، دفترها و مغازهها دیده میشود[۲]. برخی زیلوها، بهویژه آنهایی که به مسجدها اهدا شدهاند، کتیبه و تاریخ دارند[۲].
نکتههایی برای خریدار
- رو و پشت زیلو را مقایسه کنید. در زیلوی دورنگ، نقش در دو رو یکی است و فقط جای رنگها عوض میشود؛ این ویژگی ساختاری بافت مرکب است[۲].
- در جاجیم به درز میانی حساس نباشید. دوختن دو قطعهٔ باریک به هم روش شناختهشدهٔ بافت روی دار باریک است[۲].
- جنس را بپرسید. زیلو معمولاً پنبهای است و گاهی پشمی[۲]؛ جنس الیاف در روش نگهداری و شستوشو اثر دارد. راهنمای نگهداری در مقالهٔ نگهداری و شستشوی فرش آمده است.
- لبهها و دو سر را بررسی کنید. در بافتههای تخت ایرانی، لبههای طولی را با پیچاندن نخ دور تارهای کناری محکم میکنند و دو سر کار را یا تا میزنند و میدوزند یا با گرهزدن، بافتن و تاباندن دستههای تار به ریشه تبدیل میکنند[۲]؛ لبهای که باز شده یا ریشهای که گرهاش از هم رفته، نیاز به ترمیم دارد.
برای شناخت فرشهای گرهدار ایرانی، مقالهٔ فرش دستباف ایرانی را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
فرق جاجیم با گلیم چیست؟
در گلیم پودها تارها را میپوشانند و نقش را میسازند (پودرو)، ولی در جاجیم تارها چنان فشردهاند که پودها را میپوشانند (تاررو). جاجیم معمولاً نقش نواری دارد.
زیلو از چه جنسی است؟
زیلو بیشتر از پنبه بافته میشود و در گذشته گاهی از پشم هم بافته میشد.
چرا زیلو دو رو دارد؟
زیلو بافت مرکب دارد؛ دستهای از تارهای درونی تعیین میکنند که هر پود در کدام روی پارچه ظاهر شود. اگر پودها دورنگ باشند، همان نقش در دو رو با رنگهای جابهجا دیده میشود.
زیلو را بیشتر کجا به کار میبرند؟
زیلو در مسجدها، خانهها، اتاقهای هتل، دفترها و مغازهها به کار میرود و برخی زیلوهای وقفیِ مسجدها کتیبه و تاریخ دارند.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS v. Flat-woven carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- World Crafts Council International — WCC World Craft Cities (2014–2025) list (PDF)مشاهده ↗ ↩