مواد اولیهٔ اصلی فرش دستباف ایرانی پشم، پنبه و ابریشم است: پشم بیش از همه برای پرز و گاه برای تار و پود، پنبه معمولاً برای تار و پود، و ابریشم در فرشهای ممتاز برای پرز یا بنیاد. کیفیت پشم از کرکِ نرم بره تا پشم دباغیِ جداشده از پوست دام کشتهشده متفاوت است و ابریشم واقعی را باید از «ابریشم مصنوعی» مانند ویسکوز تشخیص داد.
- الیاف اصلی
- پشم، پنبه، ابریشم
- الیاف کمکی
- موی بز، پشم شتر
- بهترین پشم
- کرک (پشم نرم زمستانه بره)
- کاربرد پشم
- پرز، و در فرش عشایری تار و پود
- نام انگلیسی
- Carpet raw materials
- کاربرد پنبه
- تار و پود، بهویژه در فرش پرتراکم
- کاربرد ابریشم
- پرز یا بنیاد فرشهای ممتاز
- پایینترین درجهٔ پشم
- پشم دباغی (مرده)
- بخش
- نخ و الیاف
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
سه مادهٔ اصلی
پشم، پنبه و ابریشم سه مادهٔ اصلی فرش دستباف ایرانی هستند: پشم برای پرز و گاه تار و پود، پنبه معمولاً برای تار و پود و ابریشم در فرشهای ممتاز[۱]. نخ تار و پود معمولاً رنگرزی نمیشود، ولی نخ پرز به رنگهای نقشه رنگ میگیرد[۲].
| الیاف | کاربرد رایج | نقاط قوت | محدودیتها |
|---|---|---|---|
| پشم | پرز؛ تار و پود در فرش عشایری | دوام، برگشتپذیری، مقاومت در برابر لک، رنگپذیری، کندسوزی[۲] | آسیبپذیر در برابر بید و نور فرابنفش[۲] |
| پنبه | تار و پود | مقاومتر و کمکشسانتر از پشم؛ مناسب گرهزنی محکم[۲][۳] | — |
| ابریشم | پرز یا بنیاد فرش ممتاز | استحکام کششی بالا، جلای زیاد، رنگپذیری درخشان[۲] | دوام کمتر از پشم، حساس به رطوبت[۲] |
پشم
پشم مهمترین الیاف فرش گرهدار است؛ بر پایهٔ دادهٔ IWTO که Goswami آورده، حدود ۸۶ درصد الیاف فرشهای گرهدار پشم خالص است[۲]. ویژگیهایی که پشم را برای فرش مناسب کرده عبارتاند از دوام، مقاومت طبیعی در برابر لک، رنگپذیری و جلا، کندسوزی، عایق بودن، الکتریسیتهٔ ساکن کم، تجدیدپذیری و تجزیهپذیری[۲]. پشم در طیف گستردهای از رطوبت نسبی بیش از الیاف اصلی دیگر رطوبت جذب میکند[۲]. برگشتپذیری بالای آن باعث میشود فرش پشمی ظاهر خود را حفظ کند و با استفادهٔ درست به مرور جلای مطلوبی بگیرد[۱][۲]. در برابر این مزایا، پشم در برابر بید و نور فرابنفش آسیبپذیر است[۲]؛ راههای پیشگیری در نگهداری و شستشوی فرش آمده است.
درجههای پشم
- پشم مناطق سردسیر و مرتفع: پشم گوسفندانی که در مناطق سرد و کوهستانی با مرتع خوب پرورش مییابند، و پشم چینش بهاره، مرغوبتر است؛ پشم مناطق گرم و خشک شکننده و کوتاه است[۲].
- کُرک: پشم نرم زمستانهای که از گردن و زیر بغل بره به دست میآید و از بهترین پشمها شمرده میشود[۳].
- پشم دباغی (پشم مرده): پایینترین درجهٔ پشم فرش که با مواد شیمیایی از پوست دام کشتهشده جدا میشود[۳].
ریسندگی دستی و ماشینی
در ریسندگی دستی طول اولیهٔ الیاف حفظ میشود، اما ریسندگی ماشینی ممکن است الیاف را بشکند و عمر فرش را کم کند[۲]. ریسندگی دستی معمولاً کار زنان است و با دوک یا چرخ نخریسی انجام میشود[۲]. برای مقایسه با کاربرد پشم در صنعت، نک. پشم در فرش ماشینی.
ابریشم
ابریشم استحکام کششی بالا، رنگپذیری درخشان و جلای زیادی دارد و هم برای پرز و هم برای تار و پودِ ظریف به کار میرود[۲]. فرش ابریشمی معمولاً تار و پود پنبهای دارد و گاهی تار و پود ابریشمی[۲][۴]. ابریشم با وجود ظرافت، از پشم کمدوامتر است، برای رفتوآمد کم تا متوسط مناسب است و به رطوبت حساس است[۲].
کاربرد ابریشم در مراکز مختلف یکسان نیست. در اصفهان تار بسته به درجهٔ فرش پنبه یا ابریشم است و ابریشم در پرز بهصورت جزئی به کار میرود[۵][۲]. نائین پرز پشمی یا پشم و ابریشم دارد و نمونهٔ تمامابریشم در آن کم است[۲].
ابریشم مصنوعی
آنچه در بازار «ابریشم مصنوعی» خوانده میشود، یعنی ویسکوز، پنبهٔ مرسریزه یا پلیاستر، ظاهر ابریشم را تقلید میکند و باید از ابریشم واقعی تفکیک شود[۲]. در ارزیابی فرش، تشخیص ابریشم واقعی از ویسکوز یکی از نکتههای اصلی است[۲][۳].
پنبه
پنبه از پشم مقاومتر و کمکشسانتر است؛ روی تار پنبهای میتوان گرههای محکمتری زد و به همین دلیل فرشهای پرتراکم معمولاً تار پنبهای دارند[۲][۳]. در تبریز تار همیشه پنبه است و فرشهای جدید کرمان بنیادی کاملاً پنبهای دارند[۶][۷].
پشم در بنیاد فرش عشایری و الیاف کمکی
در فرشهای عشایری ایران تار معمولاً پشم دولاست و پود هم اغلب پشمی است؛ البته بختیاری از پنبه و شاهسون و افشار از پود پنبهای استفاده کردهاند[۸]. قشقاییها گره را روی بنیاد تمامپشم میبندند و بیجار تار دولایهٔ پشمی دارد[۹][۱۰]. شرح این مکتبها در فرش قشقایی و فرش بیجار آمده است.
- موی بز: بیشتر برای شیرازه و کنارههای فرشهای بلوچ و ترکمن به کار میرود، چون در برابر سایش مقاوم است[۳][۱].
- پشم شتر: در فرشهای همدان پشم شتر به رنگ طبیعی اغلب در حاشیهها دیده میشود و فرش بلوچ هم گاهی پشم شتر و موی بز دارد[۱۱][۱۲].
اصطلاحات بازار و معنای درست آنها
در راهنماهای خرید اینترنتی گاه تعریفهای نادرستی از این اصطلاحات دیده میشود؛ معنای دقیق آنها چنین است:
- چلهپشم: «چله» یعنی تار، پس این اصطلاح فقط دربارهٔ جنس تار است و نه پرز[۱۳][۲].
- تمامپشم: پرز و پود پشمی و گاه تار پشمی در فرشهای عشایری مانند قشقایی و بیجار رایج است، اما «تمامپشم» لزوماً به معنای درشتباف نیست[۲][۹][۱۰].
- کفابریشم: «کف» به پرز اشاره دارد؛ در فرش با پرز ابریشم، تار و پود معمولاً پنبه یا ابریشم است، نه پشم[۲][۴].
- گلابریشم: فرش پشمی که برخی نقوشش با ابریشم اجرا شده است، مثلاً در نائین و تبریز؛ تار این فرشها معمولاً پنبه یا ابریشم است[۲].
- تمامابریشم: پرز و بنیاد هر دو ابریشمیاند؛ چنین فرشهایی ریزبافت و گراناند، ولی افزایش ارزش آنها با گذشت زمان تضمینشده نیست[۲].
انتخاب مواد بر پایهٔ کاربرد
برای رفتوآمد زیاد پشم مناسبتر است و ابریشم برای رفتوآمد کم[۲]. هنگام خرید، جنس پرز و بنیاد را جداگانه بررسی کنید: پشم مرغوب مانند کرک را از پشم دباغی، و ابریشم واقعی را از ویسکوز تشخیص دهید[۳][۲]. رنگ این الیاف هم بر ارزش فرش اثر دارد؛ روشهای سنتی رنگ کردن پشم و ابریشم در رنگرزی گیاهی آمده و فهرست کامل معیارهای خرید در راهنمای خرید فرش دستباف.
پرسشهای پرتکرار
کرک چیست و چرا گرانتر است؟
کرک پشم نرم زمستانهای است که از گردن و زیر بغل بره به دست میآید و از بهترین پشمهای فرش شمرده میشود.
پشم دباغی یا پشم مرده چیست؟
پشمی است که با مواد شیمیایی از پوست دام کشتهشده جدا میشود و پایینترین درجهٔ پشم فرش به شمار میآید.
قالی چلهپشم یعنی چه؟
«چله» یعنی تار؛ پس چلهپشم فقط نشان میدهد که تار فرش از پشم است و دربارهٔ جنس پرز چیزی نمیگوید.
فرش ابریشمی برای کجای خانه مناسب است؟
ابریشم از پشم کمدوامتر و به رطوبت حساس است، پس برای جاهای کمرفتوآمد یا رفتوآمد متوسط مناسبتر است؛ برای راهرو و نشیمن پررفتوآمد، فرش پشمی گزینهٔ بهتری است.
چرا تار بیشتر فرشهای ریزبافت پنبهای است؟
پنبه کشسانی کمتری از پشم دارد و کشش بیشتری را تحمل میکند، پس روی تار پنبهای میتوان گرههای محکمتر و فشردهتر زد.
منابع
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kashan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Tabriz carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Kerman carpetمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xiv. Tribal carpetsمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Qashqai rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Bijar carpetمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Hamadan rugمشاهده ↗ ↩
- Britannica — Baluchi rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩