فرش قم به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در قم و روستاهای پیرامون آن بافته میشوند. برخلاف مراکز کهنتری مانند کاشان و کرمان، قالیبافی در قم در قرن بیستم به صنعتی مهم تبدیل شد. قم در بازار به فرشهای ظریف ابریشمی شهرت دارد، هرچند جزئیات تاریخی این شهرت بیشتر در منابع تجاری آمده و پژوهش علمی مستقل دربارهٔ آن اندک است.
- گره
- نامتقارن (به روایت منابع تجاری)
- استان
- قم
- پرز رایج
- ابریشم؛ در آغاز پشم کرک (به روایت منابع تجاری)
- دورهٔ رونق
- قرن بیستم
- لایهٔ تولید
- شهری (کارگاهی)
- نام انگلیسی
- Qom (Qum, Ghom) carpet
- نمونهٔ تاریخی
- فرش ابریشمی مقبرهٔ شاه عباس دوم (۱۰۸۱ق)
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
جایگاه قم در میان مکتبهای فرش
قم در منابع مرجع در شمار مراکز «تولید شهری» فرش ایران در قرن بیستم آمده است، در کنار تبریز، کرمان، مشهد، کاشان، اصفهان و نائین[۱]. فرش شهری معمولاً روی دار عمودی، با نقشهٔ حرفهای و مواد مرغوب بافته میشود[۱][۲]. قم را باید مرکزی نسبتاً جوان دانست که شکوفایی آن به قرن بیستم برمیگردد (نک. مکتب های فرش ایران)[۳].
پیشینهٔ تاریخی
نشانهای از دورهٔ صفوی
نام قم در تاریخ فرش صفوی بیشتر با یک نمونهٔ تاریخدار شناخته میشود: فرشی ابریشمی در مقبرهٔ شاه عباس دوم در قم که تاریخ ۱۰۸۱ق/۱۶۷۱م دارد[۴]. این فرش گواه حضور فرش ابریشمی ممتاز در بناهای قم است، ولی بهتنهایی دلیلی بر وجود صنعت پیوستهٔ فرشبافی در قمِ آن روزگار نیست. نامی که برخی منابع برای بافندهٔ این فرش آوردهاند، در منابع معتبر تأیید نشده است[۴].
رشد در قرن بیستم
به گزارش ایرانیکا، در ۱۳۲۷ش/۱۹۴۸م فقط یازده روستا در ناحیهٔ قم فرش میبافتند[۳]. در سرشماری ۱۳۴۵ش/۱۹۶۶م، ۳۶۷۱ خانوار از ۱۰٬۰۳۶ خانوار این ناحیه به تولید فرش مشغول بودند و حدود ۵۰۰۰ نفر در این کار اشتغال داشتند[۳]. در این دوره شهرداری قم مواد اولیه و نقشه را در اختیار بافندگان میگذاشت[۳]. این ارقام نشان میدهد که قالیبافی قم در فاصلهٔ حدود دو دهه از فعالیتی محدود به بخش مهمی از اقتصاد خانوارهای منطقه تبدیل شد[۳].
به روایت یک منبع تجاری بازار فرش، از دههٔ ۱۹۳۰م استادکارانی از کاشان در قم کارگاه برپا کردند و در آغاز با پشم کرک کار میکردند و سپس به بافت تمامابریشم روی آوردند[۵]. این روایت در منابع علمی مستقل بررسیشده تأیید نشده و باید با احتیاط نقل شود. با این حال پیوند سبکی قم با فرش کاشان در بازار فرش رایج است[۵].
ساختار و مواد
شهرت قم به فرشهای ابریشمی در بازار رایج است[۵]. با این حال برای جزئیات و تاریخ آغاز این شهرت، منبع علمی مستقلی در بررسیهای این دانشنامه پیدا نشد. منابع تجاری فرش قم را با گره نامتقارن (فارسی) و تراکم متوسط حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون گره در متر مربع توصیف میکنند و برای نمونههای ممتاز ارقام بالاتری هم میآورند[۵]. این ارقام ادعای فروشندگان است و هر فرش را باید جداگانه سنجید.
«کرک» که در روایت آغاز کار قم آمده، پشم زمستانهٔ نرم گردن و زیر بغل بره است و از بهترین پشمهای فرش شمرده میشود[۲]. بهطور کلی فرش ابریشمی معمولاً تار و پود پنبهای و گاهی تار و پود ابریشمی دارد[۶]. ابریشم استحکام کششی بالا، رنگپذیری درخشان و جلای زیاد دارد و هم برای پرز و هم برای تار و پودِ ظریف به کار میرود[۶]. دربارهٔ ویژگیهای الیاف به مواد اولیه فرش دستباف نگاه کنید.
طرحها و رنگها
به روایت منابع تجاری، طرحهای رایج فرش قم شامل ترنجهای گلدار، محرابی، بتهجقه، خشتی، درختی و باغی است[۵]. همین منابع رنگهای سنتی قم را عاجی، قرمز، سرمهای، فیروزهای، زرد و گاه سبز میدانند و از گرایش تازه به رنگهای ملایمتر و پاستلی خبر میدهند[۵]. به گفتهٔ همین منبع، امضای کارگاه معمولاً در حاشیهٔ بالای فرش بافته میشود و شامل نام شهر و نام خانواده یا کارگاه است[۵].
نکتههای خرید و نگهداری
- ابریشم از پشم کمدوامتر است، برای رفتوآمد کم تا متوسط مناسب است و به رطوبت حساسیت دارد[۶].
- «ابریشم مصنوعی» (ویسکوز، پنبهٔ مرسریزه و پلیاستر) ظاهر ابریشم را تقلید میکند و باید از ابریشم واقعی تفکیک شود[۶].
- در فرش دستباف ریشه ادامهٔ تارهاست و نقش در پشت فرش با گرههای قابلدیدن و اندکی ناهموار خوانده میشود؛ این نشانهها به تشخیص فرش دستباف از بافتههای ماشینیِ ابریشمنما کمک میکند[۲][۷][۸].
- گران و ریزبافت بودن فرش ابریشمی درست است، اما افزایش سالانهٔ ارزش آن تضمینشده نیست[۶].
- تراکم گره بهتنهایی معیار ارزش نیست و اجرای طرح و رنگ اهمیت بیشتری در ارزش هنری دارد[۲].
- شستوشوی تخصصی هر دو تا سه سال، بهویژه برای فرش ابریشمی، توصیه شده است؛ جزئیات در نگهداری و شستشوی فرش و راهنمای خرید فرش دستباف آمده است[۸].
پرسشهای پرتکرار
آیا همهٔ فرشهای قم ابریشمیاند؟
نه. شهرت امروزی قم به فرش ابریشمی است، اما به روایت منابع تجاری کارگاههای قم در آغاز با پشم کرک کار میکردند و بعد به ابریشم روی آوردند. جنس پرز و تار هر فرش را باید جداگانه بررسی کرد.
فرش ابریشمی قم برای کجای خانه مناسب است؟
ابریشم از پشم کمدوامتر و به رطوبت حساس است و برای رفتوآمد کم تا متوسط مناسب است. به همین دلیل فرشهای ابریشمی ظریف اغلب در فضاهای کمتردد یا بهصورت تزئینی به کار میروند.
چگونه ابریشم واقعی را از ابریشم مصنوعی تشخیص دهیم؟
ویسکوز، پنبهٔ مرسریزه و پلیاستر ظاهر ابریشم را تقلید میکنند. خرید از فروشندهٔ معتبر با فاکتور مکتوب و در صورت تردید آزمون آزمایشگاهی الیاف، مطمئنترین راه است.
قالیبافی در قم از چه زمانی رونق گرفت؟
ایرانیکا گزارش میکند که در ۱۳۲۷ش/۱۹۴۸م فقط یازده روستا در ناحیهٔ قم فرش میبافتند و تا ۱۳۴۵ش/۱۹۶۶م این کار به بخش مهمی از اقتصاد خانوارهای منطقه تبدیل شده بود.
منابع
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets ix. Safavid Period" (Daniel Walker, 1990)مشاهده ↗ ↩
- Bizsan Gallery (فروشندهٔ فرش، منبع تجاری) — Qom (Ghom) handmade silk rugs of Iran, part 1مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structuresمشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۶ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: introduction* (شامل جدول تاریخی ۶٫۱، ص ۱۳۸–۱۸۱)مشاهده ↗ ↩