فرش ترکمن

ترکمن‌ها و سنت بافندگی

ترکمن‌ها در اواخر هزارهٔ نخست میلادی به‌صورت دامداران کوچ‌رو در سرزمین‌هایی میان دولت‌های شهری نیرومند پدید آمدند^[۱]. تکه، ساریق، یموت، سالور و ارساری از طایفه‌های شناخته‌شدهٔ بافندهٔ ترکمن‌اند^[۱]. در قرن ۱۹ طایفهٔ تکه در واحه‌های مرو و تجن غالب شد^[۱]. فرش ترکمن در شمار فرش‌های عشایری است و برای شناخت این لایه به فرش شهری، روستایی و عشایری و برای مقایسه به مکتب های فرش ایران نگاه کنید.

ترکمن‌های ایران

در ایران ترکمن‌های یموت، گوکلان و تکه در خراسان و گرگان می‌بافند^[۲]. یموت بزرگ‌ترین طایفهٔ ترکمن ایران است، تیره‌های فراوان دارد و در شمال خراسان هم ساکن است^[۲]. به گزارش ایرانیکا، گسترهٔ بافته‌های یموت، چه گره‌دار و چه تخت‌باف، از تقریباً هر طایفهٔ ترکمن دیگری متنوع‌تر است^[۲].

گوکلان‌ها دست‌کم هفتصد سال در ناحیهٔ گرگان و اترک زیسته‌اند^[۲]. آن‌ها معمولاً پود ابریشمی رنگ‌نشده به کار می‌بردند و این ویژگی بافته‌هایشان را از همهٔ طایفه‌های ترکمن دیگر، در ایران و بیرون از آن، جدا می‌کند^[۲]. کاربرد ابریشم نزد گوکلان‌ها با پرورش کرم ابریشم در میان آنان پیوند داشت^[۲]. با این حال بافته‌های گوکلان تقریباً همیشه به‌اشتباه به یموت نسبت داده می‌شود^[۲]. تکه‌ها در ایران گروه‌های کوچکی‌اند^[۲].

ساختار و مواد

در بافته‌های ترکمن تار و پود معمولاً پشم دولاست^[۲]. گاهی پشم شتر، معمولاً به رنگ طبیعی، در پرز به کار می‌رود^[۲]. موی بز بیشتر برای شیرازه و کناره‌های فرش‌های بلوچ و ترکمن استفاده می‌شود، چون در برابر سایش مقاوم است^[۳][۴]. فرش‌های ترکمن معمولاً ریشه‌های تورمانند در دو سر دارند^[۱].

نمونه‌های موزه‌ای فرش اصلی تکه، سالور و یموت در موزهٔ متروپولیتن تار و پود و پرز پشمی و گره نامتقارن دارند^[۵][۶][۷]. فرش اصلی سالورِ این موزه اندکی پرز ابریشمی ارغوانی دارد^[۵]. به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، در فرش‌های جدید ترکمن تار و پود پنبه‌ای هم رایج شده است^[۸].

رنگ‌ها

رنگ‌های ترکمن از روناس، نیل، اسپرک و زردچوبه به دست می‌آمد^[۲]. رنگ قرمز در زمینهٔ فرش ترکمن غالب است و قهوه‌ای و سبز در کنار آن به کار می‌رود^[۱]. به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، از حدود ۱۹۱۰م رنگ‌های مصنوعی در کنار رنگ‌های طبیعی در فرش ترکمن به کار رفته است^[۸]. دربارهٔ روش‌های سنتی به رنگرزی گیاهی نگاه کنید.

گل‌ها و طرح‌ها

فرش ترکمن طرح هندسی دارد و نقش‌مایهٔ شاخص آن گل هشت‌ضلعی است^[۱]. هر طایفه با گونهٔ خاص گل خود شناخته می‌شود و گل در حکم نشانهٔ طایفه است^[۱]. موزهٔ متروپولیتن فرش اصلی را مهم‌ترین و گران‌ترین بافتهٔ هر طایفهٔ ترکمن می‌داند که کف‌پوش اصلی چادر بود و گل‌های طایفه را نشان می‌داد^[۶]. به گفتهٔ همین موزه، فرش‌های اصلی سالور ظاهراً الگویی بوده‌اند که دیگر طایفه‌ها فرش‌های اصلی ویژهٔ خود را از آن برگرفتند^[۵]. فرش‌های تکه به‌ویژه شناختنی‌اند و بارها تقلید شده‌اند^[۱].

بافته‌های کاربردی

ترکمن‌ها علاوه بر فرش، بافته‌های کوچک‌تری مانند درپوش در و کیسه می‌بافند^[۱]. ایرانیکا فهرست بلندی از بافته‌های یموت را برمی‌شمارد، از جمله^[۲]:

این بافته‌ها نشان می‌دهند که بافندگی ترکمن بخشی از زندگی روزمره و مراسم کوچ‌نشینی بوده است، نه فقط تولید فرش برای کف^[۲][۶].

نام‌های بازاری و نکته‌های خرید

• «بخارا» نام بازاری است که برای طرح‌های برگرفته از فرش اصلی تکه، اغلب با زمینهٔ قرمز یا نخودی، به کار می‌رود و محل بافت را نشان نمی‌دهد^[۸].
• گونهٔ گل مهم‌ترین سرنخ برای تشخیص طایفه است، ولی چون گل‌های تکه بسیار تقلید شده‌اند، گل به‌تنهایی خاستگاه را ثابت نمی‌کند^[۱].
• پود ابریشمی رنگ‌نشده نشانهٔ بافته‌های گوکلان است که اغلب به‌اشتباه یموت نامیده می‌شوند^[۲].
• در فرش‌های جدید، تار و پود پنبه‌ای و رنگ مصنوعی رایج است؛ ادعای «رنگ طبیعی» را با بررسی بسنجید^[۸][۴].
• تقریباً همهٔ بافندگان عشایری روی دار افقی کار می‌کنند؛ دربارهٔ این دار به دار قالی و دربارهٔ نقش زنان در این بافندگی به زنان قالیباف نگاه کنید^[۲].