فرش نائین به فرشهای دستباف شهری گفته میشود که در نائین، در استان اصفهان، و روستاهای پیرامون آن بافته میشوند. نائین در میانهٔ قرن بیستم به بافت بسیار ظریف شهرت یافت و فرشهایش در کیفیت و سبک به فرش اصفهان نزدیکاند. گره نامتقارن، پرز پشمی ظریف که گاه نقوشش با ابریشم اجرا میشود، رنگهای ملایم کرم و آبی و طرحهای اسلیمی و شاهعباسی از نشانههای شناختهشدهٔ آن است.
- تار
- پنبه یا ابریشم
- پرز
- پشم یا پشم با ابریشم؛ تمامابریشم کم
- گره
- نامتقارن (فارسی)
- استان
- اصفهان
- نام انگلیسی
- Nain (Na'in) carpet
- گسترهٔ تراکم
- حدود ۱۲۰ تا ۸۴۰ گره در اینچ مربع
- رنگهای رایج
- کرم، بژ، آبی روشن، سرمهای
- دورهٔ شکوفایی
- میانهٔ قرن بیستم
- بخش
- مکتبهای منطقهای
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
نائین و جایگاهش در فرش ایران
نائین شهری در منطقهٔ اصفهان است که در میانهٔ قرن بیستم به بافت بسیار ظریف فرش شهرت یافت[۱]. بریتانیکا در شرح فرش اصفهان یادآوری میکند که فرشهایی با کیفیت بالا و سبک نزدیک به اصفهان در نائین هم بافته میشوند[۱]. منابع مرجع نائین را در شمار مراکز اصلی فرش شهری ایران میآورند[۲][۳]. برای مقایسه با دیگر مراکز به مکتب های فرش ایران نگاه کنید.
از عبابافی تا قالیبافی
پیشینهٔ نساجی نائین با بافت عبا گره خورده است. به گزارش ایرانیکا، کنار رفتن تولید عبا در نائین در شکلگیری صنعت فرش این شهر اثر داشت[۴]. یک منبع تجاری این روند را چنین شرح میدهد که با کاهش تقاضا برای عبا در برابر پوشاک وارداتی، دارهای بافندگی به بافت فرش اختصاص یافت[۵]. ویکیپدیای انگلیسی آغاز تولید فرش نائین را اندکی پیش از جنگ جهانی دوم میداند[۶]. همان منبع تجاری آغاز بافت مدرن را به اوایل دههٔ ۱۹۳۰م میبرد و از فرشهای پیش از آن با نام «نائین تودشک» یاد میکند[۵]. این جزئیات در منابع علمی مستقل بررسیشده تأیید نشده است و باید با احتیاط نقل شود.
در بازار از کارگاه خاندان حبیبیان، بهویژه فتحالله حبیبیان، بهعنوان یکی از نامآورترین کارگاههای نائین یاد میشود[۵]. این شهرت بیشتر در منابع تجاری و بازار حراج آمده است و سند پژوهشی مستقلی دربارهٔ جزئیات آن در دست نیست.
ساختار و مواد
فرش نائین گره نامتقارن (فارسی) دارد[۷]. پرز آن پشمی یا ترکیبی از پشم و ابریشم است، فرش تمامابریشم نائین کم است و تار آن پنبه یا ابریشم است[۷]. در برخی فرشها، از جمله نائین، بخشی از نقوش با ابریشم روی پرز پشمی اجرا میشود؛ بازار این شیوه را «گلابریشم» مینامد، ولی تار این فرشها معمولاً پنبه یا ابریشم است نه پشم[۷]. ویکیپدیای انگلیسی پشم نائین را ریسیدهتر و ظریفتر از بیشتر پشمهای فرش ایرانی و پرز آن را کوتاه توصیف میکند[۶].
درجهبندی «لا»
در بازار، فرش نائین را با اصطلاحهایی مانند «۴لا»، «۶لا» و «۹لا» درجهبندی میکنند که به شمار لاهای نخ پنبهای تار اشاره دارد[۵]. به گفتهٔ یک منبع تجاری، ۴لا و ۶لا کمیابتر و ارزشمندتر شمرده میشوند[۵]. این درجهبندی عرف بازار است و جای سنجش مستقیم تراکم و اجرای طرح را نمیگیرد.
تراکم
گوسوامی تراکم فرشهای نائین را از حدود ۱۲۰ تا ۸۴۰ گره در اینچ مربع گزارش کرده است[۷]. این گستره نشان میدهد که نام «نائین» بهتنهایی دربارهٔ درجهٔ فرش چیزی نمیگوید. برای سنجش ظرافت از رج شمار استفاده میشود، ولی قرارداد اندازهگیری آن در منابع یکسان نیست[۸].
طرحها و رنگها
رنگبندی نائین ملایم است و کرم، بژ، آبی روشن و سرمهای در آن غلبه دارد[۷]. طرحهای اسلیمی و شاهعباسی در فرش نائین برجستهاند[۷]. اسلیمی ساقهٔ گیاهی پیچان و تجریدی با برگهای دوشاخه است و شاهعباسی نقش تکرارشوندهٔ گلها، ابرها و نخلهاست که با فرش صفوی پیوند دارد[۹]. به گفتهٔ منبع تجاری، طرحهای نائین در آغاز از اصفهان اثر گرفتند و تا میانهٔ قرن بیستم به زبان بصری مستقلی رسیدند[۵]. برای آشنایی با این نقوش به طرح های فرش ایرانی نگاه کنید.
نائین در برابر اصفهان
نائین و اصفهان هر دو گره نامتقارن، بنیاد پنبه یا ابریشم و طرحهای اسلیمی دارند[۱][۷]. اصفهان جدید بیشتر با زمینهٔ کرم و حاشیهٔ آجری تند شناخته میشود، در حالی که نائین بیشتر رنگهای ملایم کرم و آبی را به کار میبرد[۱][۷]. گزارش گوسوامی گسترهٔ تراکم این دو مرکز را نزدیک به هم نشان میدهد: اصفهان از حدود ۱۰۰ تا بیش از ۸۰۰ و نائین از حدود ۱۲۰ تا ۸۴۰ گره در اینچ مربع[۷].
نکتههای شناخت و خرید
- پرز پشمی ظریف با نقوش ابریشمی و رنگهای کرم و آبی از نشانههای رایج نائین است[۷].
- ابریشم بهکاررفته در نقوش را از ابریشم مصنوعی (ویسکوز) تفکیک کنید[۷].
- درجهٔ «لا» را از فروشنده بپرسید، ولی آن را با بررسی تراکم، یکنواختی پشت فرش و اجرای طرح بسنجید[۵][۷].
- تراکم بالا نشانهٔ ظرافت و مقدار کار است، اما ارزش هنری بیشتر به اجرای طرح و رنگ وابسته است[۳][۸]. راهنمای کلی در راهنمای خرید فرش دستباف آمده است.
پرسشهای پرتکرار
«۴لا»، «۶لا» و «۹لا» در فرش نائین یعنی چه؟
این اصطلاحهای بازاری به شمار لاهای نخ پنبهای تار اشاره دارند و برای درجهبندی ظرافت نائین به کار میروند. منابع تجاری ۴لا و ۶لا را کمیابتر و ظریفتر میدانند؛ این درجهبندی استاندارد رسمی نیست.
آیا فرش نائین ابریشمی است؟
بیشتر فرشهای نائین پرز پشمی دارند و بخشی از نقوش با ابریشم اجرا میشود؛ فرش تمامابریشم نائین کم است. تار این فرشها معمولاً پنبه یا ابریشم است.
فرق فرش نائین با اصفهان چیست؟
هر دو گره نامتقارن و طرحهای اسلیمی و شاهعباسی دارند و کیفیتشان نزدیک است. نائین بیشتر با رنگهای ملایم کرم، بژ و آبی شناخته میشود و اصفهان جدید با زمینهٔ کرم و حاشیهٔ آجری تند.
قالیبافی نائین از چه زمانی آغاز شد؟
منابع آغاز بافت فرش مدرن نائین را به دهههای پیش از جنگ جهانی دوم (حدود دههٔ ۱۹۳۰م) میرسانند و آن را با افول عبابافی در این شهر مرتبط میدانند.
منابع
- Britannica — Esfahan carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Oriental rugمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS xii. Pahlavi periodمشاهده ↗ ↩
- Bizsan Gallery (فروشندهٔ فرش، منبع تجاری) — Rugopedia, Nain 4 la, 6 la and 9 laمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Nain rug (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Goswami, K. K. (ed.) (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing — فصل ۷ — K. K. Goswami, *Developments in handmade carpets: design and manufacture* (ص ۱۸۲–۲۶۸)مشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Knot densityمشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patternsمشاهده ↗ ↩