فرش معاصر ایران در سدهٔ چهاردهم خورشیدی (حدود ۱۹۲۱ تا ۲۰۲۱م) گونههای تازهای چون فرش هنری، فرش مدرن، تابلوفرش و فرش حجمی را تجربه کرد. پژوهشی که در ۱۴۰۵ در فصلنامهٔ «جلوهٔ هنر» منتشر شد، این دوره را «دوران گذار» و این دگرگونیها را «جریان نوگرایی فرش ایران» مینامد. به باور نویسندگان، پارادایم نو جای پارادایم سنتی را نگرفته و این دو همزمان وجود دارند.
- دوره
- سدهٔ ۱۴ خورشیدی (حدود ۱۹۲۱–۲۰۲۱م)
- روش پژوهش
- کیفی، توصیفیتحلیلی؛ ۲۴ نمونه
- منبع اصلی
- توفیقی، طاهری و اربابی، جلوهٔ هنر، ۱۴۰۵
- نام انگلیسی
- Contemporary Persian carpet
- چارچوب نظری
- پارادایم (توماس کوهن)
- گونههای نو
- فرش هنری، مدرن، نوسنتگرا، فانتزی، فرآوریشده، تابلوفرش، نقشبرجسته، حجمی
- بخش
- فناوری و نوآوری
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش معاصر و پرسش نوآوری
فرش ایرانی قرنها بر پایهٔ معیارهایی نسبتاً پایدار دربارهٔ طرح، رنگ، کاربرد و اصالت بافته میشد؛ اما در سدهٔ چهاردهم خورشیدی گونههایی پدید آمدند که برخی از این معیارها را کنار گذاشتند[۱]. پژوهشی از پیوند توفیقی، علیرضا طاهری و بیژن اربابی که در ۱۴۰۵ در فصلنامهٔ «جلوهٔ هنر» دانشگاه الزهرا منتشر شد، این دگرگونی را موضوع بررسی قرار داده است[۱]. پرسش اصلی نویسندگان این است که چرا فرش در دوران معاصر از «پارادایم مسلط» سنتی خود فاصله گرفته و کدام بخشهای آن نقد یا دگرگون شده است[۱]. آنچه در این مقاله میآید، گزارش دیدگاه و یافتههای همین پژوهش است، همراه با ملاحظاتی دربارهٔ حدود آن.
چارچوب نظری: پارادایم فرش
نویسندگان مفهوم «پارادایم» را از توماس کوهن، فیلسوف علم، وام گرفتهاند[۱]. در کاربرد آنها «پارادایم فرش» یعنی مجموعهٔ عادتها و معیارهای درونیشدهای که اهل فرش بر پایهٔ آن دربارهٔ اصالت، کاربرد و زیبایی فرش داوری میکنند[۱]. بر این پایه، سدهٔ چهاردهم خورشیدی «دوران گذار فرش ایران» نامیده شده و جریانی که در آن شکل گرفت، «جریان نوگرایی فرش ایران»[۱].
به تأکید نویسندگان، این جریان یک جنبش سازمانیافته با اعضای مشخص نیست؛ بلکه مجموعهای از تجربههای فردی است که بهتدریج هم زیرساختهای فرش (مفاهیم، رویکردها و روشها) و هم ساختار آن (شکل و ظاهر) را تغییر داده است[۱].
روش پژوهش
پژوهش به روش کیفی و توصیفیتحلیلی انجام شده و دادهها از راه گردآوری اسنادی و مشاهدهٔ آثار به دست آمده است[۱]. نمونهگیری هدفمند بوده و ۲۴ نمونه از وبسایت هنرمندان و شرکتهای تولید و فروش فرش گردآوری شده است[۱].
گونههای نو فرش
نویسندگان گونههای تازهٔ فرش را در دو گروه جای میدهند[۱]:
| گروه | ویژگی مشترک | گونهها |
|---|---|---|
| گروه اول | «فرشبودن» و کاربرد زیراندازی را نگه میدارند | فرش هنری (تکنسخه)، فرش مدرن، نوسنتگرا، فانتزی، فرآوریشده (پچورک یا رنگشدهٔ دوباره)، فرش ماشینی[۱] |
| گروه دوم | کاربرد زیراندازی را کنار میگذارند | تابلوفرش، نقشبرجستهبافی، حجمبافی (فرش سهبعدی)[۱] |
جای فرش ماشینی در گروه اول نشان میدهد که نویسندگان نوآوری را تنها در فرش دستباف جستوجو نمیکنند، بلکه تغییر سازوکار تولید را هم بخشی از این جریان میدانند[۱]. خود مقاله یادآوری میکند که نقشبرجستهبافی پیشینهٔ تاریخی دارد و آنچه نمونههای تازه را متمایز میکند، کنار گذاشتن کاربرد زیراندازی است[۱].
محورهای دگرگونی
به باور نویسندگان، نوآوری در فرش معاصر در پنج محور رخ داده است[۱]:
- فرمی: تغییر در اندازه، تناسب و شکل فرش[۱].
- فنی: دگرگونی در رجشمار، سازوکار بافت، نوع گره، چلهکشی و بهکارگیری نرمافزار در تهیهٔ نقشهٔ فرش[۱].
- فرایندی: پیدایش شیوههای تولید تازه مانند تولید ماشینی، حجمی، فرآوریشده و تابلوفرش[۱].
- زیباییشناختی: تغییر در طرح، نقش و رنگ نسبت به طرحهای سنتی فرش ایرانی[۱].
- مفهومی: دگرگونی در کاربرد و معنای فرش[۱].
پیشرانهای نوآوری
نویسندگان عوامل گوناگونی را در شکلگیری این جریان مؤثر میدانند: شهرنشینی، گسترش ارتباطات، مصرفگرایی، بازاریابی و برندسازی، مدرنیزاسیون گزینشی، رسانههای اجتماعی، و اهمیتیافتن فردیت هنرمند که در امضا و برند شخصی نمود مییابد[۱].
چهرهها و نمونهها
مقاله از هنرمندانی چون میرمولا ثریا، رسام عربزاده و پرویز تناولی در حوزهٔ فرش هنری و نیز از مکتب ذوالانواری حقیقی نام میبرد[۱]. پژوهشهای پیشین دربارهٔ عیسی بهادری و رسام عربزاده نیز در پیشینهٔ مقاله مرور شده است[۱].
در فهرستی که مقاله از نامآوران فرش کاشان به دست میدهد، نام محتشم نیز آمده است؛ اما فعالیت این استادکار قاجاری حدود ۱۸۴۰ تا ۱۸۸۵م بوده و پیش از سدهٔ چهاردهم خورشیدی قرار میگیرد (نک. فرش محتشم)[۱][۲].
نتیجهگیری نویسندگان: پارادایمهای موازی
مهمترین نتیجهٔ پژوهش این است که پارادایم نو جای پارادایم سنتی را نگرفته و این دو همزمان کنار هم وجود دارند؛ نویسندگان دوران کنونی را «عصر پارادایمهای موازی» میخوانند[۱]. از نگاه آنان، تکیهٔ صرف بر پارادایم سنتی صنعت فرش را با خطر رکود روبهرو میکند و نوعی «گسست شناختی» برای پویایی آن لازم است[۱]. کاربرد ابزارهای رایانهای و هوش مصنوعی در طراحی فرش را نیز میتوان در امتداد همین بحث دید.
ملاحظات انتقادی
- جامعهٔ نمونه: نمونهها از وبسایتهای هنرمندان و شرکتهای تجاری برگزیده شدهاند و معیار گزینش آنها بهروشنی شرح داده نشده است[۱].
- نبود دادهٔ کمّی: مقاله دادهٔ کمّی دربارهٔ سهم بازار یا حجم تولید گونههای نو ارائه نمیدهد؛ بنابراین نمیتوان از آن دربارهٔ گستردگی واقعی این جریان نتیجه گرفت[۱].
- داوری ارزشی: جملههایی مانند اینکه «هیچ عصری به اندازهٔ سدهٔ چهاردهم بهعنوان عصر دستاوردهای گوناگون شناخته نمیشود» داوری ارزشی نویسندگان است، نه یافتهای پژوهشی[۱].
با این حدود، پژوهش یادشده چارچوبی سودمند برای فهم فرش دستباف ایرانی در دوران معاصر و گونههای تازهٔ آن فراهم میکند[۱].
پرسشهای پرتکرار
فرش هنری چیست؟
در دستهبندی پژوهش جلوهٔ هنر، فرش هنری فرشی تکنسخه است که کارکرد فرش را حفظ میکند اما بیش از هر چیز بیان فردی هنرمند را نشان میدهد.
تفاوت تابلوفرش با فرش معمولی چیست؟
تابلوفرش برای آویختن بر دیوار بافته میشود و مانند نقاشی تصویر یا منظرهای را نشان میدهد؛ یعنی کاربرد زیراندازی را کنار میگذارد.
آیا فرش مدرن جای فرش سنتی را گرفته است؟
به باور نویسندگان پژوهش جلوهٔ هنر خیر؛ آنها دوران کنونی را «عصر پارادایمهای موازی» مینامند که در آن فرش سنتی و فرش نوگرا کنار هم وجود دارند.
چه عواملی باعث نوآوری در فرش ایران شده است؟
پژوهش یادشده شهرنشینی، گسترش ارتباطات، مصرفگرایی، بازاریابی و برندسازی، مدرنیزاسیون گزینشی، رسانههای اجتماعی و اهمیتیافتن فردیت هنرمند را از پیشرانهای اصلی میداند.
منابع
- Tofighi, P.; Taheri, A.; Arbabi, B. (2026). "The Innovation of Iranian Carpets in the 14th Century S.H. and the Signs of Disruption in It". Jelve-y Honar (Alzahra), 18(2): 6–27. doi:10.22051/jjh.2025.50365.2319مشاهده ↗ ↩
- Sotheby's — Rugs & Carpets sale L16872 (2016), lot 132, catalogue note on Mohtasham Kashanمشاهده ↗ ↩