فرش پازیریک کهنترین فرش پرزدار بازماندهٔ جهان است که در ۱۹۴۹م سرگئی رودنکو آن را در گوری یخزده در کوهستان آلتای سیبری یافت. این فرش حدود ۱۸۳ در ۲۰۰ سانتیمتر است، با گره متقارن بافته شده و به سدههای پنجم تا چهارم پیش از میلاد تعلق دارد. امروز در موزهٔ ارمیتاژ سنپترزبورگ نگهداری میشود و خاستگاهش، ایرانی یا جز آن، همچنان محل بحث است.
- ابعاد
- حدود ۱۸۳ × ۲۰۰ سانتیمتر
- تاریخ
- سدهٔ ۵ تا ۴ پیش از میلاد
- تراکم
- حدود ۳۶ گره در سانتیمتر مربع
- محل کشف
- کورگان شمارهٔ ۵ پازیریک، آلتای
- نوع گره
- متقارن (ترکی)
- محل نگهداری
- موزهٔ ارمیتاژ، سنپترزبورگ
- نام انگلیسی
- Pazyryk carpet
- کاشف و سال کشف
- سرگئی رودنکو، ۱۹۴۹م
- بخش
- تاریخ فرش
- آخرین بهروزرسانی
- ۷ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
فرش پازیریک چیست؟
فرش پازیریک کهنترین فرش پرزدار شناختهشده در جهان است؛ یعنی فرشی که مانند قالیهای امروزی با گرهزدن نخ روی تارها بافته شده و پرز دارد[۱][۲]. نام آن از دره و محوطهٔ باستانی پازیریک در کوهستان آلتای، در جنوب سیبری، گرفته شده است[۳]. این فرش به سبب قدمت، سلامت کمنظیر و ظرافت بافت، نقطهٔ آغاز تقریباً همهٔ روایتهای تاریخچهٔ فرش ایران و فرش جهان است[۲].
کشف در گور یخزده
محوطهٔ پازیریک در ۱۹۲۹م و سپس در سالهای ۱۹۴۷ تا ۱۹۴۹م کاوش شد[۳]. در ۱۹۴۹م باستانشناس روس، سرگئی رودنکو، فرش را در کورگان (گور تپهای) شمارهٔ ۵ از زیر یخ بیرون آورد[۲]. فرش هنگام کشف در قالبی از یخ فرورفته بود و همین یخزدگی سبب شد بهطرزی استثنایی سالم بماند[۲]. فرش امروز در موزهٔ ارمیتاژ در سنپترزبورگ نگهداری میشود[۴][۲]. کتاب رکوردهای جهانی گینس نیز همین فرش را با عنوان «کهنترین فرش» ثبت کرده است[۴].
قدمت و تاریخگذاری
تاریخگذاری به روش رادیوکربن قدمت فرش را حدود ۲۴۰۰ تا ۲۵۰۰ سال نشان میدهد و آن را معمولاً به سدههای پنجم تا چهارم پیش از میلاد نسبت میدهند[۴]. بریتانیکا گورهای پازیریک را در مجموع به سدههای پنجم تا سوم پیش از میلاد تاریخگذاری میکند[۳]. باید توجه داشت که «کهنترین فرش بازمانده» بودن پازیریک به این معنا نیست که نخستین فرش بافتهشده باشد؛ ظرافت فنی آن نشان میدهد که پشت سرش سنتی طولانی از بافندگی وجود داشته است[۲].
ویژگیهای فنی
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| ابعاد | حدود ۱۸۳ × ۲۰۰ سانتیمتر[۴][۲] |
| نوع گره | متقارن (ترکی)[۴] |
| تراکم | حدود ۳۶ گره در سانتیمتر مربع، نزدیک به ۳۶۰ هزار گره در متر مربع[۴][۵] |
| محل نگهداری | موزهٔ ارمیتاژ[۴] |
این فرش با گره متقارن بافته شده که هر دو تار را میپوشاند[۴]. تراکمی در حدود ۳۶۰ هزار گره در متر مربع از تراکم بیشتر فرشهای امروزی بالاتر است و نشان میدهد بافندگانش فن خود را کاملاً میشناختند[۴][۲]. برای مقایسهٔ این عدد با شیوههای سنجش ظرافت در فرش ایرانی، مقالهٔ رجشمار را ببینید.
نقشها و طرح
طرح فرش ساختاری لایهلایه دارد: بخش میانی با نقشی تکراری پر شده و گرداگرد آن حاشیههایی با نقش جانوران و انسانها آمده است[۲]. در یک حاشیه صفی از گوزنها و در حاشیهای دیگر سواران جنگجو در حرکتاند و گلهای چهارپر نیز در ترکیب طرح به کار رفتهاند[۲]. همین نقشمایهها، بهویژه صف سواران، در بحث خاستگاه فرش با نقشبرجستههای تختجمشید مقایسه شدهاند[۲].
بحث بر سر خاستگاه
خاستگاه فرش پازیریک یکی از پرسشهای گشودهٔ تاریخ هنر است[۶][۲]. سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
- ایرانی (هخامنشی): طرفداران این دیدگاه آن را اثری وارداتی از ایران میدانند و به نقشمایهها و نوع اسبهای تصویرشده استناد میکنند؛ بریتانیکا نیز فرش را «شاید ایرانی» میخواند[۱][۲].
- ارمنی: برخی پژوهشگران آن را کار بافندگان ارمنی میدانند و طرح اسبها را با نقش هیئت ارمنی در نقشبرجستههای تختجمشید مقایسه میکنند[۲].
- آسیای مرکزی یا سیبری: گروهی دیگر فرش را ساخت همان منطقه یا آسیای مرکزی میشمارند[۶][۲].
ایرانیکا نیز احتمال ایرانینبودن فرش را کنار نمیگذارد و یادآوری میکند که برای فرشهای پیش از اسلام ایران نمونهٔ پرزدار بسیار اندکی در دست است[۶]. بنابراین منصفانهترین داوری این است که پازیریک نشاندهندهٔ پیوند نزدیک فرش با جهان هنری ایران باستان است، اما محل بافت آن با قطعیت روشن نیست.
جایگاه پازیریک در تاریخ فرش
اهمیت پازیریک تنها در قدمت آن نیست. این فرش نشان میدهد که فن گرهزدن پرز و ترکیب زمینه با حاشیههای پیاپی، دستکم از سدههای پنجم تا چهارم پیش از میلاد شناخته بوده است[۴][۲]. تقسیم فرش به زمینه و حاشیه، که امروز نیز از ویژگیهای اصلی فرش دستباف ایرانی است، در این اثر کهن بهروشنی دیده میشود[۲]. پس از پازیریک تا سدههای اسلامی فاصلهای طولانی با نمونههای پرزدار بسیار اندک وجود دارد و به همین سبب این فرش برای پژوهشگران ارزشی یگانه دارد[۶]. میان این فرش و شاهکارهای دورهٔ صفوی بیش از دو هزار سال فاصله است و بخش بزرگی از حلقههای میانی این زنجیره را تنها از راه متنها و تصویرها میشناسیم، نه از فرشهای بازمانده[۶].
پرسشهای پرتکرار
فرش پازیریک چند سال قدمت دارد؟
تاریخگذاری رادیوکربن قدمت آن را حدود ۲۴۰۰ تا ۲۵۰۰ سال نشان میدهد، یعنی سدههای پنجم تا چهارم پیش از میلاد.
فرش پازیریک اکنون کجاست؟
فرش پازیریک در موزهٔ ارمیتاژ در سنپترزبورگ روسیه نگهداری میشود.
آیا فرش پازیریک ایرانی است؟
این موضوع محل اختلاف است. برخی پژوهشگران آن را هخامنشی و ایرانی میدانند، برخی ارمنی و برخی آن را ساخت آسیای مرکزی یا سیبری میشمارند.
فرش پازیریک با چه گرهای بافته شده است؟
با گره متقارن (موسوم به گره ترکی) و با تراکم تقریبی ۳۶ گره در هر سانتیمتر مربع.
منابع
- Britannica — Persian carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Pazyryk carpet (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Britannica — Pazyrykمشاهده ↗ ↩
- Guinness World Records — Oldest carpetمشاهده ↗ ↩
- Wikipedia (EN) — Persian carpet (آخرین گزینه)مشاهده ↗ ↩
- Encyclopaedia Iranica — "Carpets iv." (Annette Ittig, 1990; اشاره به خاستگاه پازیریک)مشاهده ↗ ↩